همانطور که در پست مراتع وفس ذکر شد، کوهستانی بودن منطقه و وجود مراتع نسبتاً خوب که در مالکیت کسی قرار ندارد شرایط لازم را برای پرورش دام مهیا نموده است. اکثر خانواده ها برای تامین شیر، لبنیات و مواد پروتئینی مورد نیاز خود، حداقل چند راس دام نگهداری می کنند؛ تعدادی از خانواده ها نیز با نگهداری گوسفندان(به زبان وفسی، چَروا) بیشتری تا حدود ۱۰۰ راس، به کسب درآمد می پردازند( بیشتر از طریق فروش بره و گوسفندان در فصل تابستان).
مراتع زیادی برای چرای دام ها وجود دارد که بهترین آنها مراتع« سیبر و چاکنار» می باشد که از مراتع بسیار خوب منطقه محسوب می شوند و کلیه دام ها، سالی حداقل یکبار توسط جهاد سازندگی واکسینه شده و به آنها قرص ضد کرم داده می شود.
تامین مواد غذایی دام در فصول سال و انواع گله ها
در ابتدای فصل بهار گوسفندان را برای تغذیه به مراتع وفس می برند و اینکار تا اوایل دی ماه ادامه دارد که از این زمان با شروع فصل زمستان از دام ها در طویله و آغل نگهداری می کنند و به آنها علوفه خشک می دهند که معمولاً روزانه سه مرتبه می باشد. البته در فصل زایش دام ها که از اواخر بهمن تا اوایل فروردین ماه است گاهی تا پنج مرتبه نیز به آنها علوفه داده می شود و این علوفه شامل: برگ خشک شده ی درختان، کاه و یونجه، پوشال نخود و عدس، نان خشک و جو می باشد.
بهترین فصل برای نگهداری دام، تابستان می باشد و در این فصل بعضی از اهالی اقدام به پرورش دام های گوشتی می کنند.
گله های دام به دو دسته تقسیم می شوند:
الف) گله ی شب چَر
چوپان ها در ابتدای فصل بهار، گوسفندان را برای تغذیه به مراتع وفس می برند. گوسفندانی که دارای بره و بزغاله هستند توسط صاحبانشان به چَرا برده می شوند تا بره (به زبان وفسی، وَرَ) ها و بزغاله(به زبان وفسی، بِزْلَ) ها بزرگتر شوند و بتوانند با گوسفندان دیگر به چَرا بروند. از حدود ۲۰ اردیبهشت ماه، تمام گوسفندان را تحویل چوپان می دهند و صاحبان دام به نوبت، به کمک چوپان می روند و همچنین غذای او را تامین می کنند. چوپان موظف است در این مدت به طور شبانه روزی به نگهداری از دام ها بپردازد. چوپان، گوسفندان را در روزها در مراتع می چراند و هر روز ظهر آنها را برای خوردن آب به کنار چشمه می برد. شب ها نیز آنها را در آغل های بزرگی که در مراتع مختلف وفس از جمله « چاکنار»، « دُبْرینْ»، « کوسی قشلاقْ»، « آبْ رنگ» و« انجمن» ساخته شده است نگهداری می کند. در ۹ ماهه اول سال این گوسفندان در مراتع نگهداری می شوند و در اول دیماه که فصل چَرا تمام می شود آنها را به روستا باز می گردانند. در فصل زمستان نیز این گوسفندان را در آغل نگهداری می کنند و به آنها علوفه خشک می دهند.
ب) گله های روزانه
این نوع گله ها هر روز صبح از روستا به مراتع می روند و شب ها به روستا باز می گردند. در این نوع گله ها بیشتر، بز (به زبان وفسی، بِزَ ) به چشم می خورد که برای تامین شیر نگهداری می شود. همچنین افرادی که تعداد دام آنها محدود است نیز دام های خود را با این گله روانه صحرا می کنند. این نوع گله ها نیز از اوایل بهار تا اواخر پاییز برای چَرا به مراتع می روند و در فصل زمستان در آغل به آنها علوفه ی خشک داده می شود. نگهداری از این دام ها نیز در فصل چَرا بر عهده چوپان می باشد.
محصولات دامی و میزان تولید دام
از تعداد دام های حال حاضر وفس و تعداد زایش در هر سال، اطلاع دقیقی در دست نیست. آقای باریکلو در پایان نامه خود در سال ۱۳۷۳، می گویند: « در سال های گذشته، آمار تعداد دام های وفس در حدود ۴۰ هزار راس بوده است که در حال حاضر این تعداد به ۲۰ الی ۲۵ هزار راس می رسد و هر ساله حدود ۱۰ هزار راس گوسفند تولید می شود». آقای حاجیلو نیز، در سال ۱۳۷۹ در پایان نامه خود آورده اند:« تعداد ۲۲ راس دام بزرگ(گاو) و حدود ۱۰هزار راس دام کوچک در این روستا نگهداری می شود و چیزی حدود ۶۰۰۰ راس دام، تولید سالیانه این روستا می باشد». از طرفی آقای عباس وفسی که از مسئولین شهرستان می باشند، در جواب سئوال بنده در رابطه با تعداد دام های موجود در وفس، گفتند که بر طبق آمار رسمی، تعداد دام های وفس ۲۵ هزار راس می باشد.
فصل زایش دام ها در وفس از اواخر بهمن تا اوایل فروردین ماه است و دام ها هر سال یکبار می زایند. در بعضی مواقع و در سال هایی که مراتع خوب باشد، تعداد کمی از دام ها در اوایل پاییز می زایند که اگر این دام ها در این هنگام خوب تغذیه شوند مجددا در فروردین ماه نیز می زایند.
از تولیدات عمده ی دامی می توان به شیر، ماست، پنیر و گوشت اشاره کرد و همانطوری که قبلاً ذکر شد، این تولیدات اکثراً به مصرف خود خانواده ها می رسد. همچنین کره محلی، پشم و پوست (که مازاد مورد نیاز آن به مراکز شهری صادر می شود) از دیگر تولیدات دامی در وفس می باشد.
تنگناهای توسعه دامداری
امروزه مهاجرت و زندگی شهرنشینی باعث شده تا ساکنان سابق وفس و نسل جدید، دلبستگی زیادی به روستا و زندگی روستایی نداشته باشند و لذا حاضر به سرمایه گذاری در فعالیت های مختلف اقتصادی روستایی از جمله دامداری و دامپروری نمی باشند. امروزه حتی دامداران حال حاضر وفس نیز، سرمایه اضافی خود را در امر دامداری سرمایه گذاری نمی کنند(که البته دلایل زیادی دارد) و به طور کلی می توان گفت که شیوه دامداری در وفس، کاملاً سنتی می باشد و تا کنون، دامداری به روش صنعتی وجود نداشته است.
به دلیل مشکلات فراوان، هم اکنون در وفس دامپروری وجود ندارد و تنها نگهداری احشام در سطح دامداری خلاصه می شود و علی رغم اینکه هر ساله گوسفندان زیادی (به نسبت دام های موجود) به نقاط دیگر صادر می شود، لیکن در بعضی مواقع برای تهیه گوشت مورد نیاز، گوسفندان پَروار را وارد می کنند.
اصطبل ها و انبار های علوفه، بسیار قدیمی و غیر بهداشتی می باشند. علوفه ی خشک جهت تغذیه ی دام ها در فصل زمستان از روستاهای مجاور تامین می شود که صرف نظر از مشکلات بسیار آن، هزینه بالایی دارد. مشکل اساسی دیگر، کمبود آب شرب دام ها در مراتع است و دام ها هر روز باید فاصله زیادی را از مراتع تا محل آب طی کنند؛ همچنین در سال های اخیر به دلیل آلوده شدن گهگاهی آب در بعضی محل ها و نیز وجود و شیوع امراض دامی، تعدادی از دام ها تلف شده و می شوند(در زمان زایش نیز، دام هایی از بین می روند). وجود بیماری شایع « تب مالت» که در سال های اخیر امراض آن به ساکنین نیز سرایت کرده، هزینه زیادی به دنبال داشته و متاسفانه تا کنون هیچ اقدامی از سوی سازمان های ذیربط از جمله سازمان دامپزشکی استان، صورت نگرفته است و همچنان این مشکل، مصرف مواد لبنی را تهدید می کند و سلامت افراد را به مخاطره می اندازد.
ارزش اقتصادی توسعه دامداری و تامین مواد پروتئینی
در حال حاضر مصرف مواد پروتئینی نسبت به گذشته افزایش یافته است و قیمت آن نیز برای تولید کننده مناسب می باشد، بنابراین با توسعه دامداری و دامپروری می توان هم نیازهای پروتئینی کشور را تامین کرد و هم می توان درآمد دامداران را افزایش داد. در وفس به خاطر مشکلاتی که در بحث پیش گفته شد، دامداران مجبورند دام های خود را در حدود تیر ماه بفروشند که چنانچه مشکلات برطرف شود با نگهداری و تغذیه دام ها تا حدود ۳ الی ۴ ماه دیگر، می توان قیمت دام ها را به دو برابر افزایش داد که در نتیجه باعث رونق دامداری و دامپروری خواهد گشت.
منابع:
۱) جغرافیای طبیعی، اقتصادی و انسانی وفس؛ حسینعلی باریك لو؛ پایان نامه دانشجویی؛ سال ۱۳۷۳.
۲) منوگرافی روستای وفس؛ حسینعلی حاجیلو؛ پایان نامه دانشجویی؛ سال ۱۳۷۹.
کوه ها، نقش بی نظیری در زندگی وفسی ها
داشته و دارند. در اینباره قبلن مطالب کوتاهی(+ و +) در وبلاگ نوشته ام، ولی در اینجا می خواهم
به یکی دیگر از کاربری های بسیار مهم کوه ها برای ساکنان وفس اشاره کنم:
"زاغه های طبیعی".
ساعت 3 بعدازظهر روز چهارشنبه(26 بهمن)
بیش از 26 نفر از دامداران وفسی در مسجد حضرت فاطمه (س) وفس گردهم آمدند تا در
حضور رئیس اداره تعاون شهرستان پیرامون ضرورت و شیوه ی تشکیل "تعاونی
دامداران وفس" بحث و بررسی نمایند.
