وفسی، آذری و مادی
آقای يار شاطر ضمن اعلام منابعی که مورد استفاده اش قرار گرفته می نويسد: «... از اين شواهد آشکار است که مردم آذربايجان قبل از رواج ترکی بزبانی که از گويش های مهم ايرانی بوده و بمناسبت نام آذربايجان آذری خوانده ميشده سخن می گفته اند که با زبان ری و همدان، اصفهان از يک دست بوده است و تا قرن هفتم و هشتم و به احتمال قوی مدتی پس از آن نيز زبان غالب آذربايجانيان بوده است.
ضعف تدريجی زبان آذری با نفوذ زبان ترکی در آذربايجان آغاز شد ... بطوريکه کم کم ترکی زبان رايج آذربايجان شناخته شد و حتی کلمه "آذری" توسط برخی نويسندگان (ابتدا از سوی نويسندگان عثمانی – نويسنده) و به تبع آنها از طرف برخی از خاورشناسان به آن نوع ترکی که در آذربايجان رواج دارد اطلاق گرديد...»
سپس ادامه ميدهند: «.. همچنين ترديد نيست که زبان آذری جز دنباله زبان مادی نمی توانسته باشد، چه آذربايجان و جبال مسکن قوم ماد بوده و هيچ دليل تاريخی وجود ندارد که پيش از غلبه ترکی زبانان، زبان ديگری جانشين زبان مادی در آذربايجان شده باشد؛ جز اينکه می توان تصور کرد که زبان اشکانی و سپس فارسی به نوبت در مراکز عمده آذربايجان تا حدی رواج گرفته و برخی اثر ها در آذری بجا گذاشته باشد... با وجود تضعيف روز افزون زبان ايرانی آذربايجان از زمان غلبه ترکان و مغولان، گويشهای اين زبان بکلی از ميان نرفته، بلکه در نقاط مختلف آذربايجان و نواحی اطراف آن بطور پراکنده و غالبا بنام "تاتی" به آن سخن می گويند، اين گويشها از شمال به جنوب به اجمال عبارتند از:
1- گويش کـَرينگان از دهات ديزمار خاوری در بخش "وَزرَقان در شهرستان اَهـَر".
2- گويش کلاسـوَر و خوينه رود از دهات بخش کـَليـبر شهرستان اَهـَر
3- گويش گلين قـَيهَ از دهات دهستان هـََژزند در بخش زنوز شهرستان مرند
4- گويش عنبران در بخش نمين شهرستان اردبيــل
5- عمده دهات بخش شاهرود خلخال ( اَشکستان – اسبو – درو – کـُلورشا ل – ديز – کـَرين – لـِرد – کـَهـَل – طهارم – گلوزان – گيلوان –گذم آباد و همچنين کـَرَنـَق در دهستان خورش رستم و کـَجـَل در بخش کاغذ کنان همان شهرستان.
6- گويش های تاتی طارم عليا (عمدتا در دهات نوکيان و سياوه رود و کلاسر و هزار رود و جمال آباد و باکـلَـوَرَ و چرزه و جيش آباد.)
7- گويش های تاتی اطراف رامند در جنوب و جنوب غربی قزوين (گويش تاکستان و چال و اسفرورين و خيارج و خوزنين و دانسفان و ابراهيم آباد و سگز آباد که با تاتی خلخالی نزديک اند).
8- گويش های طالش ازالله بخش محله و شاندرمين در جنوب طالش شوروی در شمال که اصولا به زبان تاتی آذربايجان باز بسته اند.
از اينها گذشته می توان گويش ماسوله در بخش فومنات گيلان و زبان رودبار گيلان (رحمت آباد و رستم آباد و جز آنها) ورودبار الموت (دکين، موشقين، گرمارود و بلوکان) و الموت (معلم کلايه، اِستکبر، گازرفان، اوانک وغيره) و گويش خوئينو سفيد کمر در دهستان ايجرود زنجان و برخی دهات دهستان کوهپايه قزوين (رزه جرو، نوده، اسبه مرد وحصار و غيره) و گويش وَفس از دهات ميان همدان و اراک را که جهات مشترک بارزی با زبانهای تاتی آذربايجان دارند در نظر آورد... فراوانی نسبی اين زبان ها و پراکندگی آنها در نقاط مختلف آذربايجان اين احتمال را که اين زبان ها از نقطه ديگری به اين سامان سرايت کرده باشند منتفی و اصالت آنها در يک رشته خصوصيات صوتی و دستوری، تعلق آنها را به گروه معين از زبان های شمال غربی ايران تائيد می کند. اين گروه معين را ميتوان زبان مادی خواند.»
منبع: تارنمای پيمان ملی