خانه های وفس
خانههای وفس که به خاطر قدمت و نوع معماری یکی از ویژگیهای برجسته و جذاب وفس میباشد به همراه «گویش وفسی» و «فرهنگ و آداب و رسوم وفس» از جمله یادگارها و دستاوردهای زندگی چند هزار سالهی وفسیها در این منطقه و محدوده به حساب میآید. البته وفسیها، علاوه بر ایجاد منطقهای مسکونی(همان خانههای وفس) به وسعت 2 کیلومتر مربع، اثر و یادگار بزرگتری که همان باغات وفس میباشد از خود به جا گذاشتهاند. باغات وفس به طول 13 کیلومتر در میان درههای عمیق و غیر عمیق وفس و در کرتهای پلکانی ایجاد شدهاند که نشاندهندهی قرنها تلاش و کوشش نسلهای مختلف در ایجاد و گسترش آنها میباشد.
این احتمال وجود دارد که وفسیها در ابتدا در حفرهها و گودالهای بزرگ زیرزمینی که در آن اتاقها و بخشهای جداگانهای تعبیه شده بود، زندگی میکردند(به دلایل کمبود امنیت و برف و سرمای شدید). به تدریج و در طی قرنها، اتاقهایی نیز در سطح زمین ایجاد گردیده تا اینکه در زمانهای بعد کلا خانهها به سطح زمین منتقل شده است. در قرنهای اخیر نیز ارتفاع ساختمانها افزایش پیدا کرده و از یک طبقه به دو یا سه طبقه رسیده است.
در این پست قصد بر این است که کمی در مورد خانههایی که بر روی سطح زمین ساخته شده بحث کنیم و صحبت در مورد خانههای زیرزمینی را به وقت مناسبتری واگذاریم.
بیشتر خانههای وفس بر روی دامنههای با شیب ملایم کوهها(خصوصا کوه مصلی) ساخته شده است و باید گفت که خانههای وفس نیز همچون خانههای اکثر روستاهای کوهستانی ایران حالت پلکانی دارد. وفسیها برای ایجاد پی و شالودهای محکم از سنگهای بزرگ و خیلی بزرگ استفاده کردهاند. آنها قسمتی از همان محوطههای زیرزمینی را با سنگهای بزرگ پر کرده و بعد از ساخت پی، ساختمانهای کوچک و کمارتفاع خود را بنا مینمودند.
بدنهی اصلی و اسکلت خانههای وفس از خشت، گِل، چوب و سنگ تشکیل یافته است. دیوار خانههای وفس بسیار ضخیم و گاه بیشتر از یک متر عرض دارد و برای ساخت آن از خشت و سنگ استفاده شده است. خشتهایی که در زمان قدیم برای ساخت خانه استفاده میشده با خشتهای فعلی تفاوت داشته است به این صورت که امروزه خاک، کاه، نمک و آب را با هم مخلوط کرده و خشت ایجاد شده را مستقیما در ساخت بنا مورد استفاده قرار میدهند اما در زمانهای قدیم، خشت آماده شده را به صورت قالبهای کوچک و بزرگی جدا کرده و آنها را به طور کامل در آب ساکن قرار میدادند. در آب، رویه و سطح شُلتر قالبها جدا شده و فقط هستهی محکمتر قالب خشت باقی میماند. قالبهای خشتی تا چند روز در آب بود و سپس برای ساخت بنا مورد استفاده قرار میگرفت. این خشت از خشتهای امروزی به مراتب محکمتر و سنگینتر بود. همچنین خاکهای مورد استفاده نیز از درههای شمال وفس که از خاکهای مرغوب منطقه میباشد تامین میشده است.
طاق خانهها مسطح بوده و در ساخت آنها از تیرهای چوبی استفاده میشده است. تیرهای چوبی که بسته به ساختمان طول و قطر مختلفی داشتهاند از درختان مختلف خصوصا درخت گردو و درختهای غیرمثمر منطقه تهیه میشده است. مراحل ساخت سقف به این صورت است که ابتدا تیرهای چوبی را با فاصلهای حدود 0.5 تا 1.5 متر بر روی دیوارهای ساختهشده قرار میدادند. پس از آنکه آنها را با خشت در جاهایشان محکم کردند، قطعات چوبی را به طور طولی، مابین و روی دو تیر کنار هم قرار میدهند. این قطعات چوبی، طولی به اندازه فاصله دو تیر از هم دارند و عرض آنها حدودا بین 5 الی 30 سانتیمتر متغیر میباشد، همچنین ارتفاعی بین 1 تا 5 سانتیمتر دارند؛ وفسیها به این چوبهای تراشیده شده «پَرتو» میگویند. بعد از قراردادن پرتو بر روی تیرها، روی آنها را با بوته(یا حصیر) میپوشانند و در نهایت روی بوته و حصیر را کاهگل میکنند. اگر این سقف، سطح بام خانه نیز باشد، چندین مرتبه آن را کاهگل میکنند تا کاملا اندوده شود و مانع نفوذ آب گردد.
هر خانه در وفس معمولا یک حیاط نسبتا وسیع نیز دارد که در جلو یا انتهای ساختمان تعبیه شده است. حیاط از قسمتهای اصلی خانهها میباشد چرا که موارد استفاده گوناگونی دارد و بدون آن زندگی روستایی بسیار مشکل میشود.
در حال حاضر، اکثر خانههای وفس دو طبقه هستند. به احتمال زیاد تا قبل از دو سه قرن اخیر، بیشتر خانهها فقط یک طبقه داشتهاند و به تدریج در طی قرنهای اخیر و در پی گسترش امنیت به تعداد طبقات افزوده گردیده است. دو طبقه یک خانه در وفس را به این صورت میتوان توصیف کرد:
طبقه تحتانی(زیرین)
همانطور که گفتم این قسمت از خانه قدمت بیشتری دارد و قسمتی از آن زیر زمین قرار گفته است. در زمانهای قدیم، افراد به همراه حیوانات اهلی و دامهایشان در این بخش زندگی میکردند.
در این طبقه چندین اتاق با طول، عرض و ارتفاعهای مختلف حول یک حیاط ساخته شده است. یکی از اتاقها که نسبتا کوچکتر است، «کِه» نامیده میشود. «کِه» در حقیقت همان اتاق تنور و پخت نان میباشد و کندوله آرد، نان، دوشاب و وسایل دیگر در آن نگهداری میشود. تنور که وفسیها به آن «تَنْدَ» میگویند در میان این اتاق و در زمین قرار دارد. این اتاق معمولا پنجره و هواکشی در دیوار یا سقف دارد. در گوشهی دیگر حیاط، یک انباری بزرگ برای نگهداری علوفه و وسایل مختلف کشاورزی ساخته شده است. معمولا در سقف انباری روزنهای تعبیه شده که علوفه را پس از خشک کردن و خرد کردن در بام از طریق این روزنه داخل آن میریزند و سپس محل روزنه را با سنگ و گل میپوشانند. در قسمت دیگر حیاط، یک هیزمدان قرار دارد که داخل آن انواع سوخت از جمله بوتههای صحرایی، چوب، سِرگین، کَنْرِه و ضایعات قابل اشتعال دیگر نگهداری می شود. سوختهای مختلف هم برای تولید گرما (زیر کرسی) در فصل زمستان و هم برای پخت نان(در تنور) مورد استفاده قرار میگیرند. «طویله» یکی دیگر از بخشهای این طبقه است. طویله یا زاغه گاه بسیار دراز بوده و طول آن به چند صد متر میرسد. داخل محوطه طویله به چند بخش تقسیم میشود و قسمتی از آن در زیر زمین قرار میگیرد.
یکی دیگر از اجزاء ساختمان که معمولا در این طبقه و در گوشهای از حیاط قرار دارد، مستراح و توالت میباشد. توالتها در وفس از دو طبقه تشکیل شدهاند که به وسیله یک دریچه در کف به یکدیگر راه پیدا می کنند. در توالت برای دفع ادرار و مدفوع دو قسمت مختلف در نظر گرفته شده است. دفع مدفوع از همان دریچه میانی و دفع ادرار از طریق مسیری که در کنار ایجاد شده، انجام میگردد. این مسیر، ادرار را به کنار دیوار و از آنجا با لولهای که در دیوار قرار داده شده به بیرون هدایت میکند. استفاده صحیح از این توالتها به مهارت زیادی احتیاج دارد(!).
طبقه فوقانی(بالایی)
این طبقه معمولا عمر زیادی ندارد، قشنگتر و تمیزتر از طبقه زیرین میباشد و درب و پنجرههای بیشتری نسبت به طبقه پایین دارد. افراد از طریق پلکانی که در حیاط ایجاد شده از طبقه پایین به طبقه بالا میروند. پلکان معمولا از سنگ همراه خشت ساخته شده و نرده نیز ندارد.
در این طبقه حداقل دو اتاق وجود دارد که یک یا هر دو آنها مسکونی میباشد. این اتاقها با قالی و گلیم فرش شده و وسایل مربوطه نیز در گوشهای از آنها نگهداری میشود. معمولا در یکی از این اتاقها چندین کمد دیواری ساخته شده که موارد استفاده گوناگونی دارد. یکی از کمدهای دیواری که اندازه کوچکتری دارد برای نگهداری مواد لبنی و مواد فاسد شدنی مورد استفاده قرار میگیرد. قسمت بیرونی این کمد با تور پوشیده شده و وفسیها به این نوع کمد، « لَمْبِه» میگویند.
در داخل اتاقها، یک یا دو طاقچه و همچنین قسمتهایی در داخل دیوار قطور، برای گذاشتن اشیاء مورد نیاز تعبیه شده است. اتاقها چندین درب و پنجره چوبی نیز دارند؛ دربها و خصوصا پنجرهها به واسطه طرحهای مختلفی که دارند و شیوهی ساخت هنرمندانهی آنها، بسیار زیبا میباشند. معمولا در جلوی اتاقها در طبقه بالا، بالکنی وجود دارد که به حیاط یا کوچه احاطه دارد. در طبقه فوقانی علاوه بر دو اتاق مسکونی، اتاق کوچکتر دیگری نیز وجود دارد که استفادههای گوناگونی از آن میشود و میتوان آن را به عنوان آشپزخانه در نظر گرفت.
1) بعضی از خانههای وفس بسیار بزرگ هستند و در هر طبقه آنها تعداد زیادی اتاق وجود دارد. در این خانهها جمعیت بسیار زیادی که گاه شمار آنها تا 20 خانوار میرسیده، زندگی میکردهاند.
2) طبق سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1375، تعداد 311 واحد مسکونی معمولی در وفس وجود دارد.
مطالب پیشین: