یادداشتی بر زبان تاتی وفس (زبان وفسی)
نخستین پرسش اینست كه از دیدگاه زبان شناسان و پژوهشگران، زبان وفسی جزو كدام دسته از گویش های ایرانی است؟ جدول زبان های قدیم نشان می دهد كه زبان وفسی جزو «لهجه های مركزی ایران» و فراتر جزو «دسته شمالی زبان های كنونی ایران» و فراتر جزو «شاخه غربی زبان های ایرانی» و فراتر جزو «زبان های هند و ایرانی» است كه در نهایت به «زبان هند و اروپایی» می رسد. زنده یاد دكتر پرویز خانلری از گویش وفسی یاد می كند و می نویسد: «گویش های حوزه اراك شامل: گویش های وفس، آشتیان و تفرش میباشد». علامه دهخدا گویش وفسی را جزو لهجه های مركزی ایران در نظر گرفته و می نویسد: «اردستانی، وفسی و لهجه های وابسته یعنی آشتیانی، كهكی، آمره ای، میان ساوه و همدان و اراك». بنابراین علامه دهخدا برای زبان یا لهجه وفسی چندین لهجه وابسته نیز در نظر می گیرد.
اما پرسش دوم اینست كه زبان وفسی جزو كدامیك از الحان پارسی است؟ علامه دهخدا می نویسد: «.... زبان سكنه اهالی وفس تاتی است»، و نیز زنده یاد استاد ابراهیم دهگان می نویسد: «... در این اواخر گویش های وفسی و كهكی را به حساب تاتی گذاشته اند».
معنی لفظ تات، زبان تاتی، و لهجه های آن:
تات لفظی تركی و بمعنی عناصر خارجی ساكن سرزمین تركان است و این لفظ در كتیبه های اورخون (قرن هشتم میلادی) آمده است و تاریخ طولانی و پیچیده دارد و تغییراتی در معنی آن راه یافته است و مثلا به ملل تحت استیلای تركان و بالاخص به دوره استیلای تركان بر ایران، به ایرانیان اطلاق شده است كه به لهجه تاتی تكلم می كنند.
پژوهشگران دیگر نیز مانند علامه دهخدا، دكتر محمد معین، كریم كشاورز و استاد محمدتقی بهار و ... در مورد واژه تات نظری مشابه بالا دارند.
زبان تاتی چیست؟ شاید جامع ترین تعریفی كه بتوان ارایه داد این است كه: «زبان تاتی به لهجه های مختلف زبان ایرانی می گفته اند» (عبدلعلی كارنگ- تاتی و هرزنی ص30 و33).
اگر چه بنظر نمی آید كه تمام لهجه های گوناگون زبان ایرانی به تاتی معروف باشند ولی میتوان پذیرفت كه زبان تاتی دارای لهجه های مختلفی بوده و هست.
اما زبان تاتی ریشه در كدامیك از زبان های كهن ایرانی دارد؟ ا.م دیاكونوف مورخ و زبان شناس معروف روس مینویسد: «هنوز در زمان حاضر هم تاتها و هم تالشها و هم گیلكها و مازندرانی ها، به لهجه هایی سخن می گو یند كه خود بقایای زبان هند و اروپایی می باشد كه در آغاز، زبان ماد شرقی بوده است. امتیاز ویژه این لهجه کهنگی و مهجوری تركیب اصوات میباشد كه در بسیاری از موارد با زبان فارسی تفاوت داشته و با «مادی» و «اوستایی» مشابهت دارد و می افزاید: «با اینكه در لهجه های مزبور از لحاظ منشاء ذخیره لغوی سهم فارسی فوق العاده بزرگ است و این با درنظر گرفتن تسلط سیاسی و ادبی زبان فارسی قابل درك می باشد ولی كاملا مبنا و مایه (زبان) مادی خود را حفظ كرده است.
زنده یاد جلال آل احمد نیز به این مورد اشاره ای دارد و در مورد دو روستای «سزگوه» و «برموه» می نویسد: «...در این دو ده به لهجه ای حرف می زنند كه خود اهالی آنرا "تاتی" میدانند و مسلما یكی از لهجات قدیمی زبان فارسی است و اگر اقوال شرق شناسان و زبان شناسان را ملاك بدانیم آثاری از زبان قدیم اقوام "ماد" درآن باقی مانده است».
عزیز دولت آبادی مؤلف دانشنامه ایران و اسلام درباره مناطق تاتی زبان مینویسد: «اشتراك گویش مناطق یادشده در یك دسته از ویژگی های آوایی و صرف و نحو، وابستگی آنها را با شاخه ی معینی از زبان های "شمال غربی" مسلم می سازد این شاخه را می توان مادی نامید».
پس تا اینجا نتیجه می شود كه: «زبان وفسی لهجه ای از زبان تاتی به شمار می آید و زبان تاتی ریشه در زبان "مادی" دارد و با "پارتی" و "اوستایی" مشابهت هایی دارد. اما زبان تاتی و زبان "آذری كهن" چه وابستگی دارند؟
زبان تاتی و زبان آذری كهن:
برخی از پژوهشگران براین باورند كه زبان تاتی «واپسین نشان یكی از زبان های كهن ایرانی موسوم به آذری كهن است كه امروزه تاتی نامیده میشود» و نیز «تا آنجا كه اطلاع داریم در مناطق مختلف آذربایجان گویش ها و گونه های مختلفی از بعد از اسلام تا حدود قرن (11قمری /17 میلادی) رایج بوده و هنوز هم بقایایی از آن به نام "تاتی" در برخی از روستاهای آن متداول است». اما زبان آذری را نباید با زبان تركی كه در آذربایجان امروزه فراگیر است اشتباه گرفت زیرا "پس از یورش امیر تیمور به ایران و نفوذ و تسلط سلسله های قراقویونلو و آق قویونلو در آذربایجان زبان آذری بزرگترین آسیب ها را دید و در مقابل زبان تركی قبایل تاتار به مرور عقب نشینی كرد به ویژه در دوره صفویه كه به سبب چیرگی و انبوهی تیره های ترك شیعه كه هواخواه خاندان صفویه بودند و بیشتر كارهای سیاسی و دولتی و لشكری با زبان تركی انجام می گرفت مردم مجبور بودند زبان تركی را فرا بگیرند، آذری رفته رفته جای خود را به زبان فرمانروایان ترك داد تا جایی كه در اواخر قرن یازدهم، تركی در تمام شهرهای بزرگ آذربایجان، زبان مادری آذربایجانیان شد".
پس آنگونه كه از نظر گذشت، برخی از پژوهشگران زبان تاتی را بازمانده زبان آذری میدانند كه پیش از استیلای اقوام ترك به آن سخن گفته می شد. بی شك آن زبان چه آذری و غیر آن، در بسیاری از مناطق ایران بخصوص در غرب، شمال غربی و مركز ایران رایج بوده است و از این جهت با لهجه های گوناگون تاتی در این مناطق روبرو هستیم. اما حوزه های جغرافیایی تاتی زبان، خارج و درون مرزهای جغرافیایی ایران امروزین كدامند و برخی ویژگی های آنها چیست؟
مكان های تاتی زبان:
بنابر قول ابن مقفع كه در فهرست ابن ندیم نقل شده است(ص 22) و نیز حمزه اصفهانی (به نقل یاقوت) و خوارزمی (ص 112)، سرزمینی شامل ری، اصفهان، همدان، ماه نهاوند و آذربایجان دارای زبان مشتركی بوده اند كه آنرا منسوب به پهله (فهله) می دانستند و البته نباید آن را با زبان پهلوی كه "جزو زبان های ایرانی میانه است و از كلمه پرثوه «par sava» كه نام قوم خاصی از ایرانیان است كه سلسله اشكانی را تاسیس كردند" اشتباه گرفت. پس زبان فهله(پهله) احتمالا همان زبان آذری كهن بوده است و یا از آن نشات گرفته بوده است و نیز می دانیم كه زبان آذری كهن منشاء زبان تاتی كنونی با لهجه های گوناگون آن می باشد. امروزه نیز مكان هایی كه در آنها به زبان تاتی تكلم می شود در مناطق جغرافیایی یاد شده در بالا قرار دارند؛ البته مرز های جغرافیایی این مناطق در گذشته های بسیار دور گسترده تر از امروز بوده است و برخی از مكان های تاتی زبان خارج از مرزهای جغرافیایی ایران امروزی قرار گرفته اند. اسامی مكان های تاتی زبان، امروزه مطابق زیر است:
حوزه آذربایجان (آذربایجان، قزوین، گیلان) شامل روستاها و شهرهای:
1) كرنیكان از دهات دیزمار خاوری از بخش (وزرقان) شهرستان اهر.
2) كلاسور و خوینه رود از دهات بخش (كلیبر) شهرستان اهر
3) گلین قیه از دهات هرزند از بخش (زنور) شهرستان مرند.
4) عنبران از بخش (نمین) شهرستان اردبیل.
5) بیشتر دهات بخش شاهرود و خلخال.
6) تعدادی از روستاهای طارم علیا.
7) روستاهای اطراف رامند در جنوب و جنوب غربی قزوین.
8) تالش از الله بخش مسله و شاندرمن در جنوب تا تالش شوروی سابق.
9) مردم اسكو و لیقوان و پیرامون آن تا حدود صد سال پیش به تاتی تكلم می كرده اند.
10) مردم اقلید (آن سوی رودخانه ارس) به تاتی سخن می گفته اند.
11) قراجه داغ و جلفا به تاتی سخن می گفته اند.
بنابر نوشته آقای عبدلی: "13 آبادی در بخش شاهرود تاتی زبان (آذری كهن) هستند؛ كلور مركز شاهرود از جمله آن سیزده آبادی است. زبان كلور و نه آبادی دیگر این بخش از شمال به جنوب با نامهای «اسكستان»، «اسپو»، «درو darav»، «شال»، «دز» كه دیز هم گفته می شود؛ «گیلوان»، «لرد lerd»، «كرن keren»، «گلوزان geluzan» تاتی است و نیز زبان اصلی آبادی های «كهل»، «طارم»، «گندم آباد» نیز تاتی است كه به تركی سخن می گویند".
روستاهای قزوین كه تاتی سخن می گویند عبارتند از: "رامند، چال، اسفرورزین، بلوك زهرا (سگزآباد و ابراهیم آباد)، تاكستان، خیاره، خوزنین، دانسفان در اشتهارد (اهالی آنرا اشتورده گویند و جزو ساوجبلاغ كرج است).
این مقاله ادامه دارد