تاریخچه گیوه
گیوه، اصولا پای پوشی است سبك، بادوام و مناسب برای راهپیماییهای طولانی در مسیرهای ناهموار و با توجه به این خصوصیات، اغلب افراد پیدایش آن را به روزگارانی خیلی قدیمتر از پیدایش سایر انواع پاپوش نسبت دادهاند و همین امر باعث شده تا تولد گیوه با افسانهها پیوند بخورد. كما اینكه در اكثر منابع، تولید نخستین گیوه را به گیو، پهلوان داستانی ایران (كه به روایت فردوسی پسر گودرز و داماد رستم بوده است) نسبت دادهاند. مولف كتاب بهار اجم(عجم) به نقل از فرهنگ قوسی نوشته: گیو منصوب به گیو گودرز است و گیو آن را هنگام سرگردانی در توران زمین ترتیب داد و دیگران با استناد به شاهنامه و در تفسیر این نظریه عنوان كردهاند كه گیو وقتی برای بازگرداندن سیاوش(نوهی كیكاوس) و مادرش فرنگیس به تركستان رفت هفت سال در آن دیار سرگردان بود و چون برای راهپیماییهای طولانی خود نیاز به پایافزاری بادوام، سبك و خنك داشت گیوه را بوجود آورد و بعدها همهی كسانی كه چنین مختصاتی را از پاپوش انتظار داشتند گیوه را انتخاب كردند و در رهگذر قرون و اعصار تغییراتی در آن بوجود آوردند.
سمت راست، تخت گیوه آماده شده در وفس؛ سمت چپ: در حال دوختن رویه گیوه
قرنهاست عشایر ایرانی و نیز بسیاری از روستائیان نقاط كوهستانی و نواحی خشك كشورمان گیوه را به هر نوع كفش ترجیح میدهند و از آن استفاده میكنند و هر چند نمیدانیم گیوههای ابتدایی از چه جنسی ساخته میشده و چه شكلی داشته، اسنادی در دست داریم كه نشان میدهد قرن هشتم هجری قمری دوران اوج استفاده از گیوه بوده و استان فارس در زمینه تولید آن مقام برجستهای داشته و این معنا از آنجا استنباط میشود كه ابوالعباس زركوب شیرازی در كتاب شیرازنامه كه در سالهای پیش از 754 قمری نوشته شده از بازار گیوهدوزان در شیراز یاد كرده و در مكاتبات خواجه رشیدالدین فضلالله، گیوه به عنوان یكی از محصولات عمده كازرون مورد اشاره قرار گرفته است.
در همین خصوص عبیدزاكانی و نظامالدین قاری مصنف كتاب ارزندهی دیوان البسه نیز نكاتی را متذكر شدهاند كه از خلال آنها ارزش گیوه و اینكه در آن زمان تهیه انواع دیگر كفش برای همگان مقدور نبوده است مستناد میگردد. خصوصا كه نظامالدین قاری در بیتی، دوام گیوه را نسبت به سایر كفشها متذكر شده است.
از دورهی صفوی به بعد به موازات سایر تغییراتی كه در شئون مختلف زندگی مردم كشورمان بوجود آمد كفش نیز دچار دگرگونیهایی شد و آنچه از تاریخ پوشاك در ایران بر میآید دلالت دارد بر آنكه در دورهی صفوی طبقات بالای جامعه عموما از كفشهای تمام چرم استفاده كرده و اغلب مردم عادی گیوه میپوشیدهاند و باز در همین دوره است كه میبینیم در شكل و ساختمان گیوه تغییراتی رخ میدهد و پاپوشدوزان قدیمی در راه تطابق كارآییهای گیوه با موقعیت اقلیمی منطقهای كه در آن باید مورد استفاده قرار گیرد، برمیآیند.
در این دوره علاوه بر شیراز كه دارای بازار گیوهفروشان بوده در اصفهان نیز بازاری برای تولید و فروش گیوه ایجاد شده و محل آن به روایت سیاحان، حوالی بازار علیقلیخان بوده است. در بین اسناد و مدارك دورههای بعدی نیز به كرات با نام گیوه، كاربردهای آن و حتی مشخصات افراد معروفی كه به گیوهدوزی اشتغال داشتهاند، برمیخوریم.
گیوه چیست؟ گیوه نوعی پای افزار است كه رویهی آن را به شیوهی بافتنی از ریسمانهای ابریشمی یا پنبهای نازك و زیرهی آن را گاه از چرم یا لاستیك و اغلب از لتههای به هم فشرده و در هم كشیده میسازند.
گیوه كه باید آن را جزو یكی از تولیدات كاملا كاربردی روستایی و عشایری دانست، هم اكنون در بسیاری از مناطق كشور تولید میشود و قسمتهای مختلف كرمانشاه، بخشهایی از اورامان، آباده، كازرون در فارس، بهبهان و دزفول در خوزستان، بخشی از اصفهان، چهارمحال و بختیاری، روستای وفس و سنجان در استان مركزی جزو مناطق اصلی تولید گیوه در ایران هستند. البته در گذشته تعداد نقاطی كه گیوه در آن تولید میشده به مراتب بیشتر از امروز بوده و تعداد كارگاهها نیز در مناطق نسبت به امروز در سطح بالاتری قرار داشته است.
كار تولید گیوه به سه بخش كاملا مشخص تقسیم میشود كه عبارت است از رویهچینی، تختكشی و گیوه دوزی.
انواع گیوه
از دورهی صفویه به بعد تغییراتی در ساختمان و شكل گیوه بوجود آمد و هم اكنون نیز گیوههایی به اشكال و نامهای مختلف تولید میگردد و مهمترین آنها عبارت است از:
1. ملكی: نوعی كه دارای رویهی نفیس و گران قیمت است و نوك(پنجه) درازی دارد. این نوع گیوه رویهاش بلندتر از گیوههای دیگر بوده و به قسمت پشت آن نیز یك قطعه چرم دوخته میشود.
2. گیوه آجیده یا آجده: نوعی گیوه است كه دارای رویهی درشت باف و تخت چرمی بخیهدار میباشد.
3. لتهای: نوعی كه تنها تفاوتش با سایر انواع گیوه تخت لتهای آن است.
4. گیوه تخت چرمی: نوعی گیوه شبیه كفشهای معمولی كه تخت آن چرمی است و بیشتر در شهرها مورد استفاده قرار میگیرد و به همین اعتبار گیوه شهری نیز نامیده میشود.
5. تخت لاستیكی: نوعی گیوه درشت باف و ارزان قیمت كه دارای زیرهی لاستیكی است.
6. گیوه ابریشمی: نوعی گیوه تزئینی و تشریفاتی با تخت چرمی یا لاستیكی ظریف كه رویهاش با نخ ابریشمی رنگین بافته میشود و گاهی با منجقدوزی همراه است.
منبع: روزنامه تفاهم
مطالب مرتبط: