برای محققان تاریخ یک منطقه یکی از موضوعات مهم در پژوهش گذشته تاریخی آن ناحیه و منطقه، تعیین اولین باری است که نام آن سرزمین(از روستا گرفته تا کشور) در اسناد تاریخی همچون سنگ نوشته، کتاب، سند، تصویر، نقشه و ... آمده است. این قضیه برای مناطق کوچکتر و کم اهمیت تر، مهمتر و تعیین کننده تر است.
بالطبع این موضوع در مورد وفس نیز صدق می کند و محققان وفسی نیز همیشه در پی جستجوی منابع مختلف بوده و هستند تا نخستین حضور نام وفس در اسناد تاریخی را تعیین نمایند. نتیجه ی تمام تلاش ها تاکنون به کتاب «نزهة القلوب» ختم شده و نخستین بار نام وفس در این کتاب تاریخی که در حدود سال 750 هجری قمری توسط «حمدالله مستوفی» نگاشته شده، آمده است. یعنی اولین بار نام وفس حدود 700 سال قبل و به عنوان یکی از قراء بزرگ و معظم در یک کتاب تاریخی آمده است. در این کتاب، «وفس» یکی از قصبات و روستاهای بزرگ ناحیه «بوسین» از ولایت «ساوه» معرفی شده است. ناحیه «بوسین» دارای 42 دیه است که 6 تای آنها یعنی «راودان»، «ازناوه»، «شمیرم»، «مرق»، «وفس» و «خیجین»(که امروزه به خنجین تبدیل شده) از قراء بزرگ و قصبات این ناحیه بوده اند.
در تحلیل این نوشته باید به چند نکته توجه داشته باشیم؛ اول اینکه: منظور از «قریه معظم» به معنی دقیق و مشخص در آن روزگار چه بوده است؟ دوم اینکه مطمئناً این دیه ها حداقل (کمترین فرض ممکن) چند قرن قبل از نگاشتن کتاب شکل گرفته اند تا در زمان نقل آن توسط حمدالله مستوفی، جزو قرای معظم شده باشند و ....
کتاب نزهة القلوب منبع بسیار خوبی برای شروع تحقیقات پیرامون وفس و هر کدام از نواحی منطقه است و امید است محققان استانی و منطقه ای تحقیقات جامعی در این زمینه به عمل آورند.
اکنون توجه شما را جلب می کنم به نوشته ی «حمدالله مستوفی» در کتاب «نزهة القلوب» پیرامون ولایت ساوه و نواحی آن:
....، ساوه از اقلیم چهارم است و شهرکی اسلامی طولش از جزایر خالدات فه و عرض از خط استوا له و در اول در آن زمین بحیره بوده است.... حقوق دیوانی آن بتمغا مقرر است و دو تومان و نیم ضمانی آن ولایت و ولایتش چهار ناحیت است و صد و بیست و پنج پاره دیه است:
اول ساوه چهل و شش پاره دیه است خرم آباد و سراشیون و طیریز ناهید و ورزنه و انجیلاوند و طردجرد معظم قرای آن
و دوم آوه هفده پاره دیه است و سرو حمیرقان و قیلع بالع و نوذر و کهندان و ابردز و کاسواه معظم قرای آن
و سیم جهرود بیست و پنج پاره دیه است و خیو و دستجرد و نامه معظم قرای آن
و چهارم بوسین چهل و دو پاره دیه است و راودان و ازناوه و شمیرم و مرق و وفس و خیجین معظم قرای آن
و حقوق دیوانی این نواحی چهار تومان و نیم مقرر است....
کتاب «نزهة القلوب» به کوشش و اهتمام «گای لیسترانج انگلیسی» در سنه 1331 قمری (1913 میلادی) چاپ جدید شده است.