مطلب کامل و مستدل زیر پیرامون تاریخچه و روند توسعه روستایی در قرن معاصر و نقش دهیاری‏ها در توسعه روستا، توسط خبرگزاری جمهوری اسلامی در تاریخ 23 آبان‏ماه سال 1384، منتشر گردید. متن کامل این مقاله را به دلیل ارتباط مستقیمی که با بحث توسعه روستای وفس برقرار می‌کند بدون هیچ‌گونه تغییری در این پست آورده‏‌ام.

هنگامی كه از توسعه و توسعه‏یافتگی سخن به میان می‌آید؛ توسعه‌ای همه جانبه در بخش‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی به اذهان می‌رسد، جامعه توسعه‏یافته‌ای كه توسعه را نه فقط در شهر و شهرنشینی بلكه در روستا و زندگی روستایی نیز می‌یابد.

اگر تاكنون دولت‏ها، در قالب نوشته‌ها و بر روی كاغذ از توسعه روستایی داد سخن می‌گفتند، امروز همگان بر این اعتقادند كه روستا نیز جزئی از جامعه محسوب می‌شود و باید برای توسعه آن چاره‌ای اندیشید.

امكانات بیشتر شهرها و بی‌توجهی به روستاییان یكی از عوامل مهاجرت بی‌رویه روستاییان به شهرها شده كه توسعه افسار گسیخته شهرها را به همراه داشته است.

افسار گسیختگی شهرها، بیشتر افراد را به ‌جای شهروند واقعی كه با فرهنگ شهری آشناست، فقط «شهرنشین» بار آورده كه عدم آشنایی با فرهنگ شهرنشینی معضلاتی همچون راه‏بندان‌های طولانی بزرگراه‌ها، آلودگی محیط زیست و زاغه‌نشینی را به وجود آورده ‌است.

از این رو اكثر دولت‏ها، همواره در فكر توسعه روستایی و كاهش مهاجرت به شهرها بوده‌اند. اما آیا توسعه روستایی بدون آگاهی از زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و كالبدی جامعه روستایی میسر است؟ بی‌تردید توسعه روستایی باید با آگاهی از ابعاد مختلف روستا و مسایل آن اتفاق افتد، تا دارای عمق و وسعت بیشتری باشد.

پس از روی كار آمدن دولت مدرن در كشور، دولت‏ها، در خصوص حضور بیشتر دولت در روستا تصمیمات مختلفی گرفتند.

در پی آن تصمیمات بود كه مدیریت روستاهای كشور نیز دچار تغییرات شد و روستاها با مباحث جدیدی همچون «خانه‏ی انصاف»، «سپاه دانش»، «سپاه بهداشت» و «سپاه ترویج» آشنا شدند.

در پی بوجودآمدن این نهادها، عواملی از سوی دولت در نقش سپاهی دانش، سپاهی بهداشت و سایر موارد به روستاها گسیل شدند، هر چند این افراد، اقداماتی را برای روستا و روستایی انجام دادند كه نمی‌توان آن اقدامات را نادیده گرفت ولی به علت نا آشنایی با فرهنگ مردم روستا، مشكلات زیادی را خواسته یا ناخواسته بوجود آوردند.

به دنبال ناكامی‌های پی‌درپی دولت در خصوص پر رنگ‏تر شدن حضورش در روستا به قصد توسعه آن، قانونی تحت عنوان قانون «دهبانی» در سال 1355 در مجلس شورای ملی به تصویب رسید كه براساس آن، دهبان توسط «انجمن روستا» انتخاب شده و با حكم فرماندار انجام وظیفه می‌كرد.

این مدیر جدید روستا، بر اساس قانون یاد شده، وظایفش نیز بیش از «كدخدا» تعریف شده بود و در ابعاد اجتماعی، فرهنگی، حكومتی و سیاسی در روستا گسترش یافت.

ولی قانون دهبانی با پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 اجرا نشد و پس از انقلاب نیز تعدادی از نیروهای مخلص و انقلابی به قصد توسعه روستا، «جهاد سازندگی» را بوجود آوردند و بسیاری از جوانان، داوطلبانه به روستاها رفته و روستاییان را در انجام امورشان یاری رساندند.

دكتر علی نوذرپور، معاون «امور دهیاری‌های سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های كشور» در این ارتباط می‌گوید: «هم‌ اكنون 90 درصد روستاهای ما آب و برق دارند و درصد قابل توجهی نیز راه روستایی دارند ولی با تمام این‏ها، باز هم توسعه در روستاها اتفاق نیافتاده ‌است».

نوذرپور، «عدم مشاركت مردم روستا» و «نادیده ‌انگاشتن آنان در امر آبادانی روستا» را از جمله عوامل مهم توسعه‌نیافتگی روستا و مهاجرت به شهرها عنوان می‌كند.

به گفته‏ی وی، مدیریت روستا چه قبل و چه پس از پیروزی انقلاب، به دنبال ساماندهی است و دولت‌ها نیز یكی پس از دیگری طرح‌هایی برای ساماندهی آن ارایه می‌دهند ولی غافل از اینكه حلقه مشاركت مردمی روستا پس از سال‏ها تلاش برای نوسازی كشور، مفقود است.

دكتر «فرامرز رفیع پور»، متخصص «جامعه شناسی روستایی» در كتاب خود تحت عنوان «جامعه روستایی و نیازهای آن»، به برخی اقدامات انجام شده توسط جهادگران دلسوز در روستا اشاره می‌كند كه بدون نیازسنجی از مردم روستا، اجرا شد و هم‌اكنون بدون كاركرد مانده‌اند.

دكتر رفیع پور، به حمام ساخته شده در یك روستا اشاره می‌كند كه هم اكنون جز صدای زوزه باد از پنجره‌ها و درهای شكسته‏ی آن چیزی به گوش نمی‏رسد. این شواهد دال بر این است كه مسوولان به هر حال می‌خواهند كاری برای روستا انجام دهند ولی نمی‌دانند چگونه!؟

به نظر می‌رسد پس از این اقدامات چندین ساله دولت‌ها، باز هم روستا از توسعه نیافتگی رنج می‌برد.

در سال‪ 1375 قانون «تشكیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی كشور و انتخاب شهرداران» جایگزین قوانین قبلی شد كه در نتیجه «شوراهای اسلامی دهستان» حذف شد ولی شوراهای اسلامی به قوت خود باقی ماند.

از آنجا كه در قانون یاد شده، سازمان و تشكیلات دهیاری‌ها دیده نشده بود، لذا قانونی تحت عنوان قانون «تاسیس دهیاری‌های خودكفا در روستاهای كشور» در تاریخ 17/04/1377 از سوی مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید. این بار مجلس شورای اسلامی به پیشنهاد وزارت كشور و دولت، قانون دهیاری‌های خودكفا را تصویب كرد و به وزارت كشور نیز اجازه داد تا به منظور اداره امور روستاها، سازمانی به نام «دهیاری» تاسیس كند و اساسنامه، تشكیلات و سازمان دهیاری‏ها، آیین نامه مالی و استخدامی آن را به تصویب هیات دولت برساند.

وظایف «دهیار» به مراتب گسترده‌تر از «دهبان» در قانون دهبانی مصوب سال 1355و «كدخدای» سابق است. در واقع دهیار، رئیس دولت كوچك یك روستا محسوب می شود.

تاسیس این نهاد نشانه‌ای از حركت به سوی اجرای نظام نوین مدیریت در روستاها است كه می‌تواند تحول شگرفی در فرآیند عمران و توسعه روستایی ایجاد نماید.

در ماده واحده این قانون آمده است كه: «به وزارت كشور، اجازه ‌داده ‌می‏شود به منظور اداره امور روستاها، سازمانی به نام دهیاری با توجه به موقعیت محل با درخواست اهالی و به صورت خودكفا و با شخصیت حقوقی در روستاها تاسیس نماید كه از نهادهای عمومی غیردولتی محسوب می‌شود».

«تاسیس این دهیاری‌ها، به هیچ وجه مانع اقدامات و كمك‌های نقدی دولت در جهت رسیدگی به عمران و آبادی روستاها نخواهدشد».

اساسنامه تشكیلات و سازمان دهیاری‌ها نیز در اسفند 1380 به تصویب هیات دولت رسید كه بر اساس ماده‪ 10 این اساسنامه، كمك به شورا در خصوص بررسی و شناخت كمبودها، نیازها و نارسایی اجتماعی و اقتصادی و ... ، تهیه طرح‌ها و پیشنهادهای اصلاحی و ارایه آن به مسوولان ذیربط از جمله اهم وظایف آنان است.

«مشاركت و همكاری با شورا برای پیگیری اجرای طرح‌های عمرانی»، «همكاری موثر با مسوولان ذیربط در جهت حفظ و نگهداری منابع طبیعی واقع در محدوده قانونی و حریم روستا»، «تشویق روستاییان به توسعه صنایع دستی و اهتمام به ترویج، توسعه و بازاریابی محصولات كشاورزی و دامی روستا» از دیگر وظایف دهیاری بر اساس ماده 10 قانون اساسنامه تشكیلات و سازمان دهیاری‌ها است.

دهیاری‌ها بر اساس این ماده، «تعرفه عوارض» را با همكاری شورای روستا تهیه كرده و آن را به شورای اسلامی بخش، به منظور تصویب و طی سایر مراحل قانونی، ارایه می‌كنند.

«وصول عوارض مصوب مراجع قانونی و مصرف آن در موارد معین»، «برآورد، تنظیم و ارایه بودجه سالانه دهیاری‌ها و متمم و اصلاح آن به شورا جهت تصویب»، «فراهم نمودن زمینه ایجاد خیابان‌ها، كوچه‌ها، میدان‌ها، پارك‌ها، فضاهای سبز و ورزشی، مراكز تفریحی عمومی و مجاری آب و توسعه معابر» از دیگر وظایف دهیاری است.

معاون امور دهیاری‌های سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های كشور به یك وظیفه دیگر دهیاری‌ها اشاره می‌كند و آن «بهبود وضع زیست محیطی روستا» است.

به گفته‏ی وی در راستای روی كارآمدن دهیاران، طرح «روستای پاك» به صورت پایلوت، بر اساس یك یادداشت تفاهم سه جانبه بین «سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های كشور»، «وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی» و همچنین «دفتر مناطق محروم ریاست جمهوری» در حال اجرا است.

به گفته دكتر نوذرپور، از هر استان یك یا دو روستای دارای مشكل زیست محیطی انتخاب شده و این طرح در آن روستاها اجرا می‌شود.

وی به بحث جمع‌آوری زباله‌ها در روستا نیز اشاره می‌كند كه تاكنون متولی نداشت؛ به گفته‏ی وی، همزمان با تاسیس دهیاری‌ها، قانون «پسماندها» هم به تصویب می‏رسد كه براساس آن، وظیفه جمع‌آوری و دفع زباله‌ها در روستاها به عهده دهیاری‌ها گذاشته می‌شود.

وی می‌افزاید: «در سال گذشته حدود 6/3 میلیارد تومان برای دفع بهداشتی زباله‌های روستایی هزینه شده ‌است و امسال نیز این برنامه در سطح روستاها ادامه خواهد یافت».

نوذرپور می‌گوید: «در راستای آشنایی هر چه بیشتر دهیاران با مباحث زیست محیطی به جز اقداماتی چون جزوات و كتاب‌های آموزشی،‪ 25 دهیار نمونه نیز به كشور آلمان اعزام شدند تا از تجربیات آن كشور در خصوص نحوه اداره روستاها استفاده كنند».

معاون امور دهیاری‌های سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های كشور به طرح‏های هادی روستایی كه پیشتر بنیاد مسكن متولی آن بوده است اشاره می‌كند و می‌گوید: «بنیاد مسكن تا پیش از تاسیس دهیاری‏ها، خود، طرح‌های هادی را اجرا می‌كرد ولی حیطه عمل آن بسیار محدود بود».

دكتر نوذرپور اضافه می‌كند: «تا سال 81، پنج هزار و‪ 500 روستا، طرح هادی داشتند و از سال 1382 كه استانداری‌ها موظف به تهیه طرح‌های هادی شدند، معادل آن تعداد طرح‌های هادی از سال 68 تا 81 ، طرح هادی روستایی تهیه شد».

به گفته نوذرپور، دهیار، مهمترین كسی است كه می‌تواند در روستای خودش، طرح‌های هادی را به خوبی پیش ببرد چرا كه دهیار است كه به هنگام نظارت بر ساخت و سازها، كمترین میزان اعتراض‌ها را می‌شنود.

وی می‌گوید: «آنچه كه روستای امروز را با روستای دیروز متفاوت می‌كند، همكاری همه جانبه مردم با یك مجری از جنس خودشان است».

«گردشگری روستایی» از دیگر بحث‌های قابل طرح از زمان تاسیس دهیاری‏ها است.

به‌گفته معاون امور دهیاری‌های سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های كشور، اكثر مردم كشورمان از روستاهای ابیانه و كندوان به عنوان روستاهای دیدنی و جذاب برای گردشگری یاد می‌كنند در حالی كه حداقل بیش از یك هزار روستا در كشور موجود است كه دارای بنا یا بافت قابل ارزش تاریخی است.

«قراردادی از سوی سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های كشور، با دانشگاه تهران به امضا رسیده است تا نحوه شناسایی بافت‌های تاریخی و ظرفیت‌های گردشگری اعم از تاریخی و طبیعی روستاها بررسی شود.»

«در سال گذشته، از سوی سازمان، ‪85 طرح گردشگری روستایی پشتیبانی شده و در همین راستا ‪21 میلیارد و‪ 200 میلیون ریال به دهیاران روستاها برای اجرای طرح‏هایشان كمك شده كه امسال نیز این میزان به طرح‌های گردشگری كمك می شود».

وی اظهار امیدواری می‌كند كه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری نیز در خصوص گردشگری روستایی حضوری گسترده‌تر و جدی‏تر داشته باشد.

به گفته‏ی وی، با گردشگری روستایی، هم مردم شهر با فرهنگ اصیل ایرانی كه در روستاها یافت می‌شود آشنا می‌شوند و هم روستاییان ممر درآمد جدیدی برای بهبود سطح زندگی خود خواهند داشت و با كارآفرینی برای جوانان روستا، مهاجرت به شهرها كمتر اتفاق خواهد افتاد.

نوذرپور می‌گوید: «از سال‪ 82، دهیاران روستاهای كشور توسط شوراهای روستا انتخاب شده و به فعالیت مشغولند و تاكنون بیش از ‪15هزار دهیاری در سراسر كشور مجوز فعالیت دریافت كرده‌اند كه از این تعداد، بیش از‪ 13هزار دهیاری به فعالیت مشغولند.»

به گفته‏ی وی، تمام روستاهای دارای شورا و جمعیت بیش از ‪20 خانوار، تا پایان برنامه چهارم، دهیاری خواهند داشت.

وی تاكید می‌كند كه یك انقلاب روستایی اتفاق می‌افتد چون روستایی فكر می كند كه دولت این بار واقعا او را به صورت یك «شهروند» پذیرفته است.

پی‌نوشت: یک ساعت صرف آماده‌سازی این پست شده است.

مطالب پیشین:

شوراها و دهیاری‏های وفس، پس از انقلاب اسلامی

 تعیین دهیار جدید وفس