وفس از منظر تاریخ، سرزمین است که تاریخ دقیق و روشنی از آن بر کسی هویدا نیست که چرا و چگونه و تحت چه شرایطی و یا توسط چه کسانی ایجاد شده است. اینها و ده ها سئوال دیگر که کسی به درستی نمی تواند برای آنها جواب روشنی پیدا کند، در ذهن هر فرد جستجوگر و دقیقی وجود دارد.

اما آنچه تاریخ در سینه خود محفوظ کرده، این است که در سال ۶۴۶ هجری قمری، وفس از قراء معظم از توابع ساوه بوده است و این درست زمانی است که تیمور گورکانی بر ایران حکومت می کرده و شاید در این زمان وفس جمعیت فراوانی را در خود جمع داشت و غیر از آنچه بیان شد ما هیچ اطلاعات دیگری از وضع مردم این سرزمین و ترکیب جمعیتی، آداب اجتماعی و ... در دست نداریم. اما از سوی دیگر آنچه سینه به سینه از تاریخ این سرزمین به ما رسیده است، تاریخی طولانی را مجسم می کند که احتمالا تاریخ و مبدا ایجاد آن به سال ها قبل از اسلام بر می گردد.

یکی از دلایل روشن آن زبان بازمانده این سرزمین است که به قولی بازمانده ای از دوران ماد بوده و بعید نیست که به جهت نزدیکی مسافت وفس تا شهر هگمتانه که پایتخت ماد بوده است، وفس آن زمان شاید یکی از شهرهای دولت ماد بوده باشد. وجود نهر ها و آبراه های زیرزمینی و سفالینه ها و سنگواره های بازمانده از ادوار گذشته دلیل دیگری بر قدمت دیرین وفس می باشد و نقل است که در حادثه عاشورا مردم وفس عزم یاری امام کرده بودند و گروهی هم مخالف با امام  بودند که هیچ یک رخداد عاشورا را درک نکردند. در قرن های بعد و هجوم سراسری قوم وحشی مغول نیز وفس صدمات زیادی را متحمل می شود و کشته های فراوانی می دهد و دلیل واضح آن که پای مغولان به این سرزمین رسیده است سکه های بازمانده از دوران هولاکوخان مغول است که در یکی از مساجد محل در هنگام بازسازی یافته شد. « انجمن» که امروز جز دشتی وسیع نیست، به قولی، در گذشته شهری بزرگ بوده و در خرابه های این شهر سفالینه های دوره اشکانی یافته شده و به قولی حوادث روزگار این شهر را یکباره واژگون کرده است.

در قرن های یازدهم و دوازدهم، وفس صحنه درگیری شیعیان و سنیانی بود که شاه عباس صفوی بعد از پیروزی بر عثمانیان گروهی از سنی ها(مردم بصره) را اسیر کرده و در نواحی همدان و از جمله وفس ساکن کرده بود و این حادثه نقطه عطف درگیری های شیعیان محلی و سنیان مهاجر می شود و حاصل این درگیری ها، حادثه وحشتناک حمله عثمانی ها به سرکردگی احمد پاشا و خانی پاشا به وفس بود که با همراهی اهل سنت محل، عصر روز دوشنبه ۲۹ ذی الحجه سپاه مهاجم که عده آنها ده هزار نفر غرق در سلاح بودند مردم بی دفاع وفس را از هر طرف محاصره کرده و سه روز مردم وفس را قتل عام کردند که تعداد کشته ها بالغ بر شش هزار نفر بود و روز چهارم(جمعه) پنج هزار نفر از کودک و زن و مشایخ قوم را به اسارت به شهر های مختلف آسیای غربی بردند و هر جا گروهی را در غربت ساکن کردند و زعیم آنها به نام میرزا کاظم، بعد از بیست سال که از اسارت بر می گشت در کمیجان، در خانه یوزباشی در غربت جان می سپارد و در همان جا به خاک سپرده می شود. به نظر می رسد وفس در این زمان جمعیتی چند ده هزار نفری را در خود جمع داشته که یازده هزار نفر از شیعیان(سوای اهل سنت مهاجر) قتل عام و اسیر می شوند و گروهی متواری می گردند و بعد از قائله بر می گردند و کشته ها را در سردخانه ای (گور دسته جمعی) در مزرعه کیاسر که اکنون نیز آثار آن باقی است مدفون می کنند.

در دوره های بعد در دولت افشاریه و زندیه و قاجاریه نیز وفس کم و بیش در صحنه سیاسی روز حضور داشته و مهمترین واقعه مربوط به وفس این بود که در اواخر دوره قاجاریه یعنی« انقلاب مشروطه»، وفس، سید عبدالحميد اولین شهید جنبش مشروطیت را تقدیم آزادی و آزادی خواهی این انقلاب می کند و به این ترتیب سهم وفس نیز در این انقلاب محفوظ می ماند. لازم به ذکر است که مردم وفس در عصر قاجاریه مصدر امور بسیاری از نهاد ها و ادارات و حتی دربار بوده و آزادانه به دربار راه داشتند و در این زمان بود که سید مبین وفسی حافظ کل قرآن مجید اجازه می یابد از کتابخانه شاهی دیدن نماید و امتیازاتی را از ناصرالدین شاه بگیرد.

در دوره پهلوی کماکان مردم وفس همپا و همراه مبارزان و مراجع بوده و بارها بین مردم و نیروهای حفاظتی و اطلاعاتی آن ایام درگیری پیش می آید و در انقلاب اسلامی و سقوط حکومت پهلوی به رهبری امام خمینی(ره)، مردم وفس نیز همپای مردم عدالتخواه ایران همیشه گوش به فرمان امام بوده و در تظاهرات و راهپیمایی ایام الله های این انقلاب بزرگ شرکت فعال داشتند. بعد از شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، جوانان و مردم وفس از هیچ کوششی فروگذار نکردند و بارها و بارها به صورت کاروانی، از پایگاه شهدای وفس، نیروهای رزمی و امدادی و پشتیبانی به جبه های حق علیه باطل اعزام داشته اند و کمک ها نقدی و غیر نقدی خود را به طور مستقیم و غیر مستقیم به جبهه ها ارسال نمودند.

منبع: ویژه نامه دومین یادواره شهدا.

مطالب پیشین:

تاریخچه وفس

واقعه کشتار مردم وفس