یکی از ویژگی­ها و زیبایی­های وفس، برج و باروهایی است که در چند نقطه پراکنده­اند. بیشتر این برج و باروها، بازمانده قلعه قدیمی وفس هستند. قلعه وفس که دورتادور خانه­ها را در برگرفته بود، دارای 12 برج و 4 درب اصلی بوده است. این قلعه احتمالا تا یک قرن قبل پابرجا بوده و پس از آن به تدریج تخریب شده و در حال حاضر فقط چند برج و تعدادی اسم از آن باقی مانده است.

به جز برج‌های بازمانده قلعه قدیمی وفس، برج تاریخی دیگری نیز در وفس وجود دارد که در حقیقت زیباترین و مهمترین برج‌های وفس است. این اثر تاریخی در محله­ی «مانْداران» که سابقاً محله‌ی خان‌نشین وفس بود، قرار دارد و در منطقه با نام «برج حاج محمدخان» معروف و مشهور است. دکتر حاج محمدخان دارابی، پزشک حاذق وفس، آخرین صاحب این بنا در دوره خان و رعیتی بوده است و خانه‌ی او که بدون شک زیباترین خانه‌ی وفس می‌باشد(از حیث طراحی داخلی) در کنار این برج قرار گرفته است. برج در سمت شرق خانه و چسبیده به آن قرار دارد. بنابر مطالب ذکر شده در جلد دوم فرهنگ جغرافیایی ایران، برج حاج محمدخان در دوره نادرشاه افشار ساخته شده و حدوداً 300 سال قدمت دارد.

قسمت‌های داخلی برج

این برج در پنج طبقه ساخته شده است. طبقه چهارم آن با گچ‌بری زیبا و آینه‌كاری‌های بسیار دیدنی كه آثار هنرمندان دوره قاجار را نشان می‌دهد، تزیین شده است. طبقه پنجم که در حکم بام این برج می‌باشد، حفاظی برای طبقه چهارم است تا در مقابل حوادث طبیعی بیشتر مقاوم باشد.

این برج كه قسمتی از سقف آن در سالهای اخیر ریخته است و نیاز به بازسازی دارد از چهار سو برای تماشا و حفاظت از برج نورگیر و كمینگاه دارد؛ درب آن آفتابرو و اُرسی هنرمندانه‌ای از چوب گردو دارد كه  دارای ارزش زیادی است.

آب انبار یا سرد خانه ای در طبقه زیرین برج با آب طبیعی دارد كه از زیر ساختمان سرچشمه می گیرد و به استخر می‌ریزد و پس از اینكه از لبه استخر لبریز می‌شود به كانالی هدایت می‌گردد و به آبراه‌های رودخانه می‌ریزد.

این برج به همراه خانه فوق‌الذکر، در حال حاضر در اختیار آقای محمود دارابی، یکی از فرزندان دکتر حاج محمدخان قرار دارد. آقای دارابی در چند سال اخیر تعمیراتی کلی را در ساختمان برج و خانه انجام داده‌اند، اما تعمیرات جزئی و هنرمندانه گچ‌بری، آینه‌کاری‌ و درب و پنجره‌های چوبی نیاز به متخصصان هر کدام از این هنرها دارد که به دلیل هزینه بالای آن، تا به حال این نوع تعمیرات صورت نگرفته است.

همانطور که قبلا در پست‌های مختلف این وبلاگ نوشتم، سازمان میراث فرهنگی استان مرکزی به منظور تاسیس خانه‌ی مردم شناسی وفس و انجام تعمیرات و حفاظت و نگهداری بنا و همچنین ثبت برج و خانه‌ی کنار آن جزو آثار تاریخی استان، تا کنون چندین مرتبه پیشنهاد خرید خانه و برج را به آقای دارابی ارائه کرده‌اند که متاسفانه به دلایل نامشخص، مورد موافقت ایشان قرار نگرفته است.

در زیر تصاویری از نمای بیرونی برج را مشاهده می‌نمایید. البته این تصاویر فقط طبقات سوم، چهارم و پنجم را نشان می‌دهد و دو طبقه زیرین به دلیل احاطه شدن توسط ساختمان خانه، قابل مشاهده نمی‌باشد. همچنین در ادامه تصاویری نیز از گچ‌بری و آینه‌کاری‌های طبقه چهارم نمایش داده می‌شود.

یکی از زیباترین و قدیمی‏ترین مساجد وفس، مسجد جامع خیبر است که در محله‏ی زیبای «خیبر» قرار دارد.

در دیواره شرقی این مسجد، سنگی به نام « زردَکَوَر» (یعنی سنگ زرد) وجود دارد که کرامات زیادی از آن نقل شده و از قدیم مورد تکریم و احترام بوده است؛ مردم وفس اعتقاد فراوانی به این مسجد دارند و نذورات زیادی در طی سال، به آن تقدیم می‏کنند. از دیگر ویژگی‏های این مسجد، وجود طاق رومی‏های بسیار زیبا و قدیمی می‏باشد که شکوه خاصی به آن بخشیده است.

در فرصت‏های آتی و با انجام تحقیقات میدانی بیشتر، مطالب بیشتری پیرامون این مسجد ارزشمند بیان خواهم کرد.

 تصاویر دیگر  

یکی دیگر از عجایب و جذابیت های روستای وفس، وجود راهرو ها و تونل های زیرزمینی بسیار عریض در زیر ساختمان های مسکونی( و یا شاید در سایر نقاط) آن است. این تونل ها که تعدادی از ورودی های آنها در بعضی خانه ها شناسایی شده اند، یا به آب می رسند و یا در نقطه ای کور گم می شوند.

متاسفانه تاکنون هیچ تحقیقی در مورد این تونل ها نه توسط افراد محلی و نه توسط کارشناسان میراث فرهنگی و ... انجام نشده است. خود من هم، یکی دو مرتبه برای تهیه تصاویر به یکی دو خانه ای که ورودی های تونل در آنها نیز، قرار دارد مراجعه کردم ولی یا صاحبان آن خانه ها در آن زمان در وفس حضور نداشتند و یا مشکلات دیگری پیش آمد و لذا تا به حال نتوانسته ام این تونل ها را از نزدیک مشاهده کنم.

آقای حاجیلو در پایان نامه کارشناسی خود، تحت عنوان منو گرافی روستای وفس، دو فرض را در مورد این تونل ها مطرح می کند:

الف) به علت بارش سنگین برف در زمستان ها، رفت و آمد از کوچه ها در گذشته غیر ممکن می شد و ارتباط روستا چندین ماه با جهان اطراف قطع می شده و مردم از این طریق با یکدیگر ارتباط برقرار می کردند.

ب) به علت مسائل امنیتی می باشد زیرا این راهروها بسیار تنگ و تاریک بوده و امکان استفاده و شناسائی آن توسط افراد غریب و بیگانه و مهاجمان احتمالی غیر ممکن است.

ایشان در ادامه ذکر می کند که فرض دوم، به دلایل زیادی به واقعیت نزدیکتر است و چند مورد امنیتی را که در زمان های گذشته در احداث خانه ها مد نظر قرار می گرفته، بیان نموده است. یکی از این موارد در زیر ذکر می شود:

« گذاشتن پنجره های بزرگ به طرف کوچه یا حیاط از حدود نیم قرن پیش رایج شده و قبل از آن، پنجره ها بسیار کوچک و یا اصلاً وجود نداشته اند و چراغ خانه ها از تپه ی مجاور به ندرت دیده می شد در حالیکه امروزه به راحتی نور چراغ ها از چند کیلومتری دیده می شود».

آقای حسینعلی باریک لو که از نزدیک این تونل ها را مشاهده کرده است در پایان نامه دانشجویی خود می نویسد:

« از وجود کانال های زیرزمینی که چندین کیلومتر در زیرزمین کشیده شده اند و اغلب نقاط مسکونی را به چشمه های آب آشامیدنی وصل می کنند، چنین بر می آید که هنگام نا امنی مردم از طریق این کانال ها پایه حیات خود را محکم تر می کردند و رفت و آمد می نمودند».

در کتاب وفس در گذر زمان و در بحث پیرامون «تاریخچه وفس» آمده است:

« دلیل دیگر ما بر قدمت وفس، ساختار فیزیکی روستا و کانال ها، نقب ها و راهرو های زیرزمینی آن است که گاهی کیلومتر ها در زیرزمین در اتصال و ارتباط است و در نقطه ای کور گم می شود. وجود این کانال ها، حکایت از پدیده های ژرف و شگرف دارد که وفس روزگار ناگوار و حوادث بیشماری را پشت سر گذاشته است؛ شاید مدت ها مجبور شده اند در زیرزمین مخفی شوند و یا پناهگاهی برای خود اختیار کنند».

همانطور که گفتم، متاسفانه تا کنون تحقیقاتی پیرامون این تونل های شگفت انگیز زیرزمینی انجام نشده است و فقط یکی از همشهریان وفسی می گفت که تعدادی از دانشجویان رشته جغرافیای طبیعی در پایان نامه های خود(که مرتبط با استان مرکزی بود) و در قسمت جغرافیای آب ها، مطالبی در رابطه با این تونل ها درج کرده اند که از این مطالب و منابع اطلاعاتی آنها، خبری ندارم.

خوشبختانه در هفته های اخیر، دو نفر از همشهریان وفسی به بنده اعلام کردند که قصد دارند در آینده نزدیک به تحقیق پیرامون این تونل ها بپردازند که امیدوارم هر چه زودتر شروع کنند و بتوانند به نتایج مستند و مستدلی در این زمینه دست پیدا کنند.

در مورد بقایایی از انسان های گذشته، مطمئناً کاوش و حفاری در قسمت های مختلف وفس، می تواند اطلاعات زیادی به ما بدهد و من هم همانند شما امیدوارم با استقرار پایگاه میراث فرهنگی، تحقیقاتی در این زمینه ها صورت گیرد.

توان وَوس دَ هِ شازده دانِ مَجِد

که هر کانِ هِ در یی گوشه راکد

یکی خیور و مانداران و دونه

سرقَعلی، برقعلی با امامزاده

ماندی ویلجه، ماندی مُزن و داران

علی مَجِت و رو و باغچه میران

دُلی احمد و مامَری دو دانِ

که با هم اَربُوَندِ شازده دانِ **

روستای بزرگ وفس دارای 16 مسجد می باشد. همه ی این مساجد در ایام محرم و ماه مبارک رمضان فعال هستند و تمام افراد ساکن وفس و همینطور تعداد بسیار زیادی از همشهریان خارج از وفس، در این ایام در مساجد جمع می شوند و برنامه های خاصی را اجرا می کنند.

در مجموع در طی سال برنامه ها و مراسم هایی که در این مساجد اجرا می شود عبارتست از: نمازجماعت، بیان احکام دینی، ادعیه های مناسب هر ایام و همینطور زیارت عاشورا و دعای توسل در اکثر مواقع سال، عزاداری و نوحه خوانی خصوصا" در ایام محرم، برگزاری جشن ها و اعیاد اسلامی،  جلسات بین اهالی و شورای اسلامی روستا، جلسات بین اهالی و مسئولین دولتی، برگزاری مراسم تدفین و عزاداری اموات( سوم، هفتم، چهلم و ... )، برگزاری ختم های مختلف( ختم یا علی، ختم صلوات، ختم امن یجیب)، انجام نذرهای مختلف( نذر انداختن سفره ی حضرت رقیه(سلام الله علیها) و سفره ی حضرت عباس(علیه السلام) و ...)

 در بین این مساجد که اکثرا" در سال های اخیر بازسازی و تعمیر شده اند، مسجد حضرت فاطمه الزهرا(سلام الله علیها) در « محله ی ماندی مزنه»، مسجد جامع خیبر در « محله ی خیبر»، مسجد حضرت ابوالفضل(علیه السلام) در « محله ی باغچه میران» و مسجد حضرت ولیعصر(عج) در «محله ی دونه»، فعال تر هستند و در تمام ایام سال مخصوصا" ایام وفات و شهادت و ایام جشن و سرور برنامه های ویژه ای دارند.

             

وفسی ها، باور و اعتقاد عجیبی به حضرت ابوالفضل (علیه السلام) دارند. مسجد حضرت ابوالفضل(علیه السلام) در تمام ایام سال باز و فعال است و خصوصا" در ماه محرم بسیار شلوغ می شود. در شب تاسوعا، دسته جات مساجد مختلف به طرف این مسجد حرکت می کنند و در این شب، اکثر جمعیت روستا در این مکان گردهم می آیند. در این ایام، نذورات فراوانی در این مسجد جمع می شود که مخارج مسجد را در طول سال تامین می کند. (مجموعه تصاویری از این مسجد نیز در باکس « دانلود کنید » در ستون میانی جدول قرار دارد که می توانید دانلود کنید).

---

                           

---

چند روز قبل خبری از یکی از اقوام که تازه از وفس آمده بود شنیدم که بسیار ناراحت کننده بود، ایشان می گفت:

« فرد یا افرادی شبانه، قفل درب امامزاده اسماعیل که در ابتدای ورودی مناطق مسکونی وفس قرار دارد را شکسته بودند و با ضربه زدن به صندوق صدقات و ضریح امامزاده به آن صدمه وارد کرده بودند اما در نهایت نتوانسته بودند پولی را از آنها خارج کنند و همچنین فرش ها را جمع کرده بودند و به گوشه ای گذاشته بودند که گویا به دلیل بی ارزش بودن و یا دردسر حمل کردن از بردن آنها صرف نظر کرده اند».

این همشهری وفسی همچنین گفت که روز قبل از این واقعه دو سه نفرغریبه که از مناطق اطراف وفس بودند در وفس دیده شدند که احتمالا" این دزدی کار آنها بوده است.

متاسفانه دو امامزاده موجود در وفس و به خصوص امامزاده شاهزاده حسین تا کنون به دفعات زیاد، مورد دستبرد دزدان و افراد ناپاک قرار گرفته اند. حتی زمانی که وفس بخش بود و جمعیت بسیار زیادی هم در آن زندگی می کرد، از این اتفاقات برای حاج رضوان رخ می داد و دزدان شبانه به مقبره می رفتند و معمولا" کف آن را به خیال یافتن گنج و پول و طلا، حفاری می کردند و متاسفانه در حال حاضر به دلیل شرایط فصل زمستان و کم جمعیت تر شدن وفس از این اتفاقات بیشتر رخ می دهد که واقعا" وفسی ها باید برای آن چاره جویی کنند و از مقامات مسئول اماکن متبرکه در استان مرکزی کمک بخواهند.

در ضمن این مطلب را نیز اضافه کنم که وفسی ها به دلیل علاقه و تعلق خاطر بسیار زیادی که به این امامزاده ها دارند هر دو را به بهترین نحو و صرفا" از طریق کمک های مردم وفس و وفسی های مقیم شهرهای دیگر تعمیرات اساسی کرده اند. در اینجا لازم است از دو نفر که از بانیان اصلی این تعمیرات بوده اند یادی بکنم؛ « مرحوم عطاء الله بادینلو( رحمه الله علیه)» برای تعمیرات اساسی که در امامزاده اسماعیل، در سال 1374 الی 1375 انجام دادند و همچنین « جناب آقای حاج محمد موسولو » که در راه تعمیر امامزاده شاهزاده حسین، سختی ها و مشقت های زیادی را متحمل شدند که امیدوارم خداوند عمر طولانی و با برکت و با عزت به ایشان عطا فرماید.

مطالب پیشین: حاجی رضوان

در زیر عکس هایی از مقبره امامزاده اسماعیل و همچنین تصویری از قبر بانی اصلی این مقبره را قرار داده ام( روحش شاد و یادش گرامی باد).

يكي از زيبائي هاي چشم نواز وفس، برج و باروهايي است كه در چند نقطه پراكنده است كه يكي از آنها « برج حاج محمد خان» مي باشد كه قدمت 300 ساله دارد و شايد همان قلعه اي باشد كه در زمان نادر شاه افشار در وفس ساخته شده است.(در فرهنگ جغرافيايي ايران، 1345، ج 2 آورده است كه در وفس برجي وجود دارد كه در زمان نادرشاه افشار ساخته شده است).

اين قلعه در پنج طبقه ساخته شده است كه طبقه چهارم آن با گچ بري زيبا و آئينه كاري هاي بسيار ديدني كه آثار هنرمندان دوره قاجار را نشان مي دهد تزيين شده است و طبقه پنجم حفاظي براي طبقه چهارم است تا در مقابل حوادث طبيعي بيشتر مقاوم باشد.

اين برج كه قسمتي از سقف آن در سالهاي اخير ريخته است و نياز به بازسازي دارد از چهار سو براي تماشا و حفاظت از برج نورگير و كمينگاه دارد، درب آن آفتابرو و اُرسي هنرمندانه اي از چوب گردو دارد كه  داراي ارزش زيادي است.

آب انبار يا سرد خانه اي در طبقه زيرين برج با آب طبيعي دارد كه از زير ساختمان سرچشمه مي گيرد و به استخر مي ريزد و پس از اينكه از لبه استخر لبريز مي شود به كانالي هدايت مي گردد و به آبراههاي رودخانه مي ريزد.

منبع: وفس در گذر زمان؛ جمعي از نويسندگان

روستاي وفس دو امامزاده دارد؛ امامزاده شاهزاده حسين و امامزاده شاه اسماعيل

امامزاده شاهزاده حسين از فرزندان امام موسي كاظم(ع) مي باشد كه مقبره آن در 6 كيلومتري روستا، در بالاي قله كوه « اَين بار »  با ارتفاعي بيش از 2000 متر، واقع شده است. اين امامزاده كرامات زيادي داشته و مردم روستاي وفس و نواحي اطراف اعتقاد خاصي به آن دارند و بدين جهت در فصل هاي گرم سال، زائرين فراواني دارد.

از كرامات اين امامزاده مطلبي است كه سينه به سينه نقل شده : « هنگامي كه مي خواستند اولين مقبره آن را احداث نمايند ( كه هيچ كس از اهالي حال حاضر وفس از پدر يا پدربزرگ خود چيزي در مورد زمان احداث آن نشنيده اند) در پاي كوه مصالح مورد نياز از جمله خاك و سنگ را آماده مي كنند ولي وقتي كه صبح روز بعد مراجعه مي كنند، اثري از آن مصالح نمي بينند و بعد از جستجو كردن متوجه مي شوند كه مصالح به بالاي قله ، منتقل شده اند و همچنين خاك به گل تبديل شده و آماده استفاده است».

امامزاده شاهزاده حسين موسوم به « حاجي رضوان » است؛ گويا اين شخص اولين كسي است كه اين امامزاده را احداث يا بازسازي كرده و به اين نام معروف شده است.

اين امامزاده تا چندين سال قبل جاده ماشين رو نداشت و لذا مردم از كوه و كمر با چهارپا يا پياده خود را به آنجا مي رساندند كه كار بسيار سخت و خطرناكي بود اما در سالهاي اخير، با همت وفسي هاي مقيم روستا و خارج از روستا، اين مكان مقدس بازسازي شده است و جاده اي ماشين رو (شوسه)  براي آن احداث شده است، همچنين چندين اتاقك جهت استراحت زائرين، در كنار مقبره ( و در روي قله كوه) بنا گرديده است كه خوشبختانه  داراي برق نيز مي باشند.