موقعیت جغرافیایی

هر چند در حال حاضر روستای قلعه‌جوق(قالاجق) از جهت تقسیمات کشوری در استان همدان قرار دارد، اما تحقیق و بررسی این شهر ویران شده دوران ماد، کمکی شایان به شناخت تاریخ و فرهنگ گذشته‌ی هر دو استان (همدان و مرکزی) و حتی برای دسترسی به تاریخ اجتماعی و فرهنگی دوران مادها بسیار سود بخش خواهد بود، زیرا در ایران از دوران باستان یعنی پیش از هخامنشیان آگاهی کمی در دست است. از پایتخت دوران ماد یعنی شهر همدان بجز نوشته‌های مورخین یونانی و رومی اطلاع دقیقی در دست نیست چون شهر فعلی همدان روی شهر باستانی قرار گرفته است. اگر این شهرک نظامی مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد با یافته‌هایی از تپه‌های سیلک کاشان و تپه یحیی کرمان و تپه گیان و غیره ناشناخته‌های زندگی مردم ایران پیش از هخامنشیان شناخته خواهد شد.

روستای قلعه‌جوق در کوهستان‌های وفس در بین 34 درجه و 57 دقیقه عرض شمالی و 49 درجه و 15 دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار گرفته و حدود 2000 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

از شمال به کوه خروزند و روستای ستق از شرق به کوه گچلردره و روستای آقاچ و وزندان از جنوب به کوه گچلردره و روستای راستگویان و از غرب به کوه قزلردره و روستای هیزج محدود است.

همانطور که مشهود است این شهر باستانی در منطقه کوهستانی قرار گرفته و در کنار آن شاخه‌ای از رودخانه زرین رود(قره‌چای) جریان دارد. فاصله این دژ باستانی با رود قره‌چای حدود 15 کیلومتر است. دسترسی به این اثر باستانی و دیدن غار اسرارآمیز و شگفت‌انگیز آن از دو طریق ممکن است:

1. از راه همدان

2. از راه اراک به کمیجان و از راه وفس به روستای باستانی آمره و بعد روستای باستانی و بسیار کهن چهرگان(چهرقان) به آسانی امکانپذیر است. زیرا از اراک تا کمیجان حدود 100 کیلومتر راه آسفالته است و راه کمیجان- آمره - چهرگان، شوسه ماشین‌رو می‌باشد و اما از چهرگان تا راستگویان راه ناهموار و کوهستانی که حدود 20 کیلومتر است از راستگویان تا قلعه‌جق حدود 10 کیلومتر راه شوسه ماشین‌رو می‌باشد.

ادامه مطلب

هفته‌ی گذشته، یکی از دوستان خنجینی دو عکس متعلق به یکی از شهدای بزرگوار آن منطقه را که تا حدودی مرتبط به وفس نیز بود، به ایمیل وبلاگ وفس ارسال نموده و خواستار نمایش آن‌ها شده بود.

این دوست عزیز در ایمیل ارسالی خود نوشته است:

جناب حاج مهدی جان

دیگر عنوان وفس را عوض کنید دیگر وفس روستا نیست این عکس بیانگر ابهت و بزرگی این شهر شماست که شهید بزرگوار شهید محمدرضا وثاقتی خنجینی که در آن زمان دبیر بودند عکسی یادگاری از شهر شما دارند؛ این عکس را در وبلاگ خود قرار بدهید از طرف انجمن توسعه و سازندگی خنجین.

برای دریافت تصویر بزرگتر بر روی عکس زیر کلیک کنید

در ابتدا از این دوست عزیز که زحمت ارسال این تصاویر را به وبلاگ وفس کشیدند، تشکر می‌کنم. در ثانی باید عرض کنم که همه‌ی ما به قدمت تاریخی و اهمیت سیاسی وفس در این منطقه خصوصاً طی 700 سال گذشته آگاهیم. وفس و وفسی‌ها همیشه و همیشه در این منطقه نقشی به سزا و با اهمیت داشته‌اند و همیشه از این منطقه با عناوینی تحت عنوان سرزمین وفس، منطقه وفس، بخش وفس، دشت وفس و بلوک وفس در تاریخ یاد شده است. لذا با توجه به این اهمیت لازم است سایت و یا حداقل وبلاگ مستقلی به موقعیت و اهمیت تاریخی و فعلی وفس بپردازد و حتی با توجه به پتانسیل‌های فعلی منطقه وفس (وسعت زیاد، جمعیت فراوان، مواهب طبیعی بسیار و ...) شرایط را برای رشد، ارتقاء و توسعه و پیشرفت آن از دیدگاه منطقه‌ای آماده کند؛ و اما در مورد وبلاگ فعلی وفس که با نام «روستای وفس» فعالیت می‌کند باید بگویم که متاسفانه فراوانی مشکلات ابتدایی و اولیه در وفس که بخش اعظم آن به لطف مسئولان جمهوری اسلامی پدید آمده است، بنده را از پرداختن بیشتر به مسائل منطقه‌ای و خارج از وفس،‌ معاف می‌دارد و ناچارا من و امثال من باید تمام توجه خود را معطوف به مشکلات کوچک و بزرگ داخل وفس کنیم و منتظر باشیم تا ببینیم که بالاخره، 30 سال بعد از انقلاب اسلامی و حالا که جمعیت وفس از 4000 نفر به 1700 نفر رسیده، گاز به وفس آورده می‌شود یا نه؟

در محله‌های مختلف وفس خانواده‌های گوناگونی زندگی می‌کنند که با توجه به شواهد تاریخی به نظر می‌رسد اکثر آن‌ها در حدود 500 سال گذشته به وفس مهاجرت کرده‌اند. در این میان، خانواده‌ی دارابی به دلیل در اختیار داشتن قدرت حکومتی از طرف حاکم وقت طی دوره‌های تاریخی، از مهمترین خانواده‌های ساکن وفس به شمار می‌روند و بررسی روند مهاجرت و سکونت آن‌ها، قسمت عمده‌ای از تاریخ صده‌های اخیر وفس را برای ما روشن خواهد نمود.

در این مختصر قصد بر این است که به اصل و نسب این خانواده و دلیل سکونت آنها در وفس بپردازیم.

مرحوم استاد دهگان در فقة‌اللغه، در توضیح پیرامون همافر دارابی(شاعر بزرگ وفسی) می‌نویسد:«خانواده‌ی دارابی به شرحی که خود صاحب ترجمه[منظور همافر دارابی است] در یکی از تالیفات خود می‌نویسد منتسب به رئیس تاج‌الدین و ملحق به ایل کلهر در ردیف فدائیان سلسله‌ی صفوی و در فتوحات سرسلسله‌ی آن خاندان به همراهی پسر خود رئیس محمدصفی سهمی بسزا داشته؛ بعد از پدر پسر در رکاب شاه طهماسب در جنگ‌های عثمانی شرکت نموده، پسر وی محمدرفیع و بعد از او رئیس محمدهادی و فرزند وی محمد داراب در قریه وفس جزء خدمتگذاران دولت صفوی بودند، در زمان رئیس داراب حادثه قتل عام وفس بدست سران ترک یعنی خانی پاشا و احمدعارف پاشا واقع و رئیس داراب و فرزندان وی در این حادثه‌ی خطرناک از بذل مساعی چیزی فروگذار نکردند. این خانواده در دولت زندیه نیز مصدر کارهای بزرگ بودند تا آن‌که دولت قاجاریه پا به عرصه ظهور نهاد. رئیس خانواده در این دوره، عبدالحمید خان و محمد یوسف خان بودند که طبق احکام موجود، موظف به مستمری دولت وقت گردیده و قریه چهرقان و فرک به عنوان تیول به آنان واگذار گردید. صاحب عنوان می‌نویسد: در این تاریخ که عشر دوم پس از مایه سیزدهم است متجاوز از صد نفر از این خانواده در قریه وفس زندگانی می‌کنند و نسب خود را اینطور می‌نویسد:"مصنف این کتاب محمدحسین پسر مرتضی قلی‌بن محمدتقی پسر یوسف خان"».

همانطور که در متن بالا ذکر گردید، محمد حسین همافر دارابی، خانواده‌های دارابی وفس را به ایل کلهر از ایلات بزرگ کرمانشاه منتسب می‌کند.

ایل کلهر از بزرگ‌ترین ایلات کُرد ایران است که از دیرباز در کوهپایه‌های زاگرس سکونت داشته‌اند. مسکن و محل کوچ ایل کلهر در دوره‌های مختلف تاریخی بنابر استعداد ایلی و قدرت محلی آنان، از لحاظ وسعت و حدود، متفاوت بوده است. این محدوده را از جنوب شهر کرمانشاه تا حوالی بغداد و از سومار و نفت‌شهر تا خانقین و مندلی باید در نظر داشت. سرزمینی که زیستگاه ایل کلهر در حال حاضر بدان محدود شده است به دو ناحیه‌ی سردسیری و گرمسیری تقسیم می‌شود.

جامعه‌ی روستایی کلهر، با تمام پیشینه‌ی یکجانشینی، به دلیل گله‌داری هنوز دارای خصوصیات زندگی کوچ‌نشینی است. گله‌داران، حتی اگر یکجانشین باشند، موقع لازم، خانه و کاشانه را رها می‌کنند و همراه گله به دامان سرسبز طبیعت پناه می‌برند تا دام خود را در مراتع سرسبز بچرانند.

کلهر‌ها از زمان باستان تا کنون نامشان موجود بوده است ولی تا به حال کسی تاریخی جامع و منسجم و علمی درباره این قوم ننگاشته‌است. این قوم از روزگار شاه اسماعیل اول بنیان‌گذار دولت صفوی تاکنون با حکومت‌های مرکزی ایران و برخی از دولت‌های دیگر ارتباط داشته‌است و همواره سخت‌ترین حوادث را تجربه نموده‌اند.

ایل کلهر در فتح مصر، شام، فلسطین و دفع تجاوز افغان‌های هراتی و جلوگیری از تجاوزات پی‌درپی دولت عثمانی و اعراب به مرزهای غربی ایران و تأمین نیروهای مسلح نقش بسزایی داشته‌است. با شروع جنگ‌های ایران و عثمانی از زمان صفویان تا روزگار قاجاری عملکرد این ایل با سران آن در تاریخ جنگ‌ها و فتوحات ثبت و ضبط گردیده است.

منابع

1. ابراهیم دهگان، فقة‌اللغة اسامی امکنه(گزارش‌نامه)، اراک، چاپخانه موسوی، 1342ش، 386ص.

2. ناصر ملکی، بررسی واژه‌های دامداری در گویش کلهری، مجله گویش‌شناسی، جلد اول، شماره سوم، بهمن 1383

3. دانش‌نامه آزاد ویکی‌پدیا

میر محمد باقر نامی از اهالی وفس از توابع اراک که خود در واقعه‌ی افغان حضور داشته و در حادثه‌ی وفس اسیر شده شرح حادثه را یادداشت نموده است. دهات سنی‌نشین درجزین را در یادداشت‌های خود ذکر نموده، می‌نویسد که از حوالی وفس پانزده ده مسکن سنیّان کوچیده می‌بود از اینقرار: فرک، گهرچال(گورچان)، فرکیان، عودآقاجی(اود آقاجی)، آغ‌دره، شیرین‌آباد، سیزان، عامره(آمره)،‌ چهره‌قان، قلعه‌دژ، هیزج، رزج، قهاوند، آگیس، موزیکان. بعد نفرین بمردم آنجا نموده، می‌نویسد: قتل و غارت مردم بدست رومیان بود ولی پیشرو و رهبر آنان سنیّان درجزین شدند. بومیان محلی بودند که با قشون مهاجم شرکت نموده و مردم را غارت می‌کردند. هر جا را که آل‌عثمان می‌خواستند غارت کنند سنیان محلی آنانرا رهنمون می‌شدند و بمقصد می‌رساندند. اینان بودند که دفائن را می‌دانستند و دهات را بلد بودند. اشخاص را بخوبی می‌شناختند ... با مردم محلی حساب خرده داشتند و بدست عساکر مهاجم دمار از روزگار مردم بدر آوردند. و پس از قتل و غارت همه روزه بهرجا که ماموریت می‌یافتند و عبورشان از وفس بود بخانه‌های بی‌صاحب مردم منزل می‌کردند و در و پیکر آنرا می‌سوزاندند و آنچه از میوه و غیره بود، بغارت می‌بردند و همه روزه شیون تازه‌ای برپا نمودند تا آنکه محل وفس ضابط نشین سردار سپاه «خانی‌پاشا» گردید. بقایای مردم را اسیر و بچه‌ها را در جوال نموده و در گودالی دفن کردند.**

ادامه مطالب

این دو ناحیه کوهستانی که در مغرب فراهان و شمال شراء و جنوب‌غربی رودبار واقع شده یکی از بهترین ییلاق‌های عراق و مانند کلیه‌ی نواحی کوهستانی، مردمانی سالم و نیرومند تربیت می‌نماید. پیشه‌ی عموم اهالی تربیت مواشی مخصوصا گوسفند و زرع غلات و نباتات است. در بعضی از نقاط آن باغستان‌های خوبی نیز دیده می‌شود که در آنها علاوه بر محصول تاک، میوه‌جات دیگری هم بعمل می‌آورند. صنعت قالی‌بافی نیز در این ناحیه معمول است ولی قالی‌های این بلوکات مانند قالی‌های خوب و ممتاز فراهان و مشک‌آباد نبوده و از این حیث بیشتر با کزاز، سربند و بعضی از نقاط شراء همسری می‌نمایند. صادرات آن پوست بره و میوه‌جات و پنبه و تریاک است. بلوک بزچلو را 34 قریه و کرسی آن قصبه‌ی کمیجان است که تقریباً 2500 نفر جمعیت دارد. در اراضی آن تپه خرابه‌ای است که آثار خندقی نیز بر گرد آن موجود و در چند سال قبل بر اثر کاوشی که بعمل آمده، ستون‌های سنگی و آثار ابنیه محکم و مفصلی در آن یافت گردیده است. قصبه‌ی خسروبیگ که تقریبا دارای 1500 نفر جمعیت است. قریه سمغار(1200 نفر) قریه مزبور تپه خاکی بزرگی دارد که در آن مواقع حفریات، کندمان‌هایی زیرزمینی در آن مانند معقل‌های تحت‌الاراضی تپه‌های فراهان ظاهر شده و عتیقه‌جات و آثار تاریخی گران‌بهایش دستخوش تاراج و یغمای یک‌عده از مردمان لاابالی آن حدود گردیده است.

قریه آمره(1000 نفر) و قریه سوران(300 نفر) گویند این قریه در قدیم‌الایام معموره معتبری بوده موسوم به «بابلان». تپه خاکی و آثار ابنیه قدیمه بسیاری نیز در اراضی آن مشهود است. بین اهالی افسانه در خصوص نام بزچلو شایع است. گویند این ناحیه در ازمنه سابق به کهستان درگزین معروف بوده و در اوایل زمان صفویه و سلطنت شاه اسمعیل اول، جد روسای کنونی این بلوک که از ایل بزچلو و ایل مزبور از ایلات نواحی آذربایجان است به این ناحیه هجرت کرده و بر اثر تسلط و اقتدار خویش این قسمت را بنام ایل خود(بزچلو) معروف نموده است. مشق دفیله دادن بطرز قدیم و ورزش‌های مختلفه بطور دستجات و کلوب، تا چندی قبل هم در میان آن‌ها معمول و متداول بوده. به مناسبت قریه چلپ که در این نواحی واقع شده، تصور آن می‌رود که وقتی هم از طوایف چلپ در این ناحیه آمد و شد داشته‌اند. در قراء مزبوره‌ی فوق اغلب صنایع معموله از قبیل آهنگری و کوزه‌گری و کرباس‌بافی و جاجیم‌بافی متداول است.

بلوک وفس دارای 6 قریه و مرکز آن قصبه‌ی معتبره‌ی وفس است که مرکز نایب‌الحکومه و در حدود 5000 نفر جمعیت دارد. صنعت گیوه‌بافی در این قصبه و قراء اطراف آن شایع است. سایر قراء عمده‌ی آن عبارتند از قریه‌ی چهرقان (500 نفر)، در قله کوه مجاور این قریه آثار و بقایای قلعه خرابه است که اهالی آن‌را قلعه‌ی گبری گویند.

در شمال قریه مزبور، قلعه خرابه‌ای است که اراضی آن‌را انجمن گویند و بین اهالی شایع است که وقتی در این ناحیه شهرک معتبری بوده؛ چند سال قبل که در این نقاط کاوش و حفریاتی بعمل آمده آثار تاریخی و عتیقه‌جات فراوانی نیز ظاهر گردیده.

منبع: کتاب جغرافیای عراق، تالیف حسن فرید، تاریخ تالیف به طور دقیق مشخص نمی‌باشد اما با توجه به مطالبی که مولف در مقدمه گفته، به احتمال زیاد این کتاب بین 50 تا 60 سال قبل، تالیف شده باشد.

مطالب مرتبط: وفس و بُزچلو

بُزچلو(بوزچلو) یکی از طوایف و ایلات آذربایجان بود که در اوایل سلطنت صفویه(حدود 500 سال قبل) به منطقه وفس کوچانده شد. به دلیل قدرت و شجاعتی که این ایل در جنگ­های صفوی، نادری و قاجار از خود نشان داد، آن منطقه به نام بلوک بزچلو معروف شده و در تاریخ در کنار اسامی سایر بلوکات عراق عجم همچون وفس، آشتیان، تفرش، کزاز و شراء ذکر گردید. بنابراین با توجه به تاثیرگذاری وفس و بزچلو بر یکدیگر، برای بررسی تاریخ 500 سال اخیر وفس باید به این ایل و نقش با اهمیت آن در منطقه توجه ویژه داشته باشیم.

1) منطقه سکونت ایل بزچلو تا قبل از ورود آنان، به «کهستان درگزین» معروف بود.

2) تا قبل از حضور ایل بزچلو در منطقه، قصبه بزرگ و معظم وفس در منطقه معروف بوده است(طبق مطالب حمدلله مستوفی قزوینی در کتاب نزهت القلوب) و بعد از آن به دلیل رشادت­های ایل بزچلو و همچنین جمعیت زیاد آن، منطقه جنوبی وفس به نام این ایل معروف گردید. نام «بلوک بزچلو» در کتاب­های تاریخی در کنار نام سایر بلوکات ولایت عراق عجم ذکر گردیده تا اینکه در اولین تقسیمات جغرافیایی ایران در سال 1316 شمسی، کل منطقه به نام «بخش وفس» نامگذاری شد. بخش وفس شامل سه دهستان وفس، بزچلو و شراء بود. دهستان بزچلو تا سال 1365 شمسی، پابرجا بود و در این سال به دو دهستان خنجین و اسفندان تقسیم گردید و به این وسیله نام بزچلو برای همیشه از این منطقه حذف گردید.

در ادامه، مدخل «بزچلو» در فرهنگ لغت دهخدا و همچنین دایره­المعارف اسلامی ذکر می­گردد:

لغت­نامه­ی دهخدا؛ جلد 10؛ صفحه­ی 1027.

بزچلو، نام یکی از دهستان­های سه­گانه­ی بخش وفس است. دهستان مزبور بین دهستان­های وفس، شراء و فراهان واقع شده و اکثر قرای آن از آب قنات مشروب می­شود و هوای دهستان سردسیر و سالم است. این بلوک در ازمنه­ی قدیم به کهستان درگزین مشهور بود و در اوایل سلطنت صفویه که ایل بزچلو از ایلات آذربایجان به این حدود کوچانده شد به نام آن ایل معروف گردید. دهستان بزچلو از 45 قریه تشکیل شده بود و در حدود 21000 تن جمعیت دارد. قراء مهم آن عبارتند از، کمیجان، سمقاور، خسروبگ، آمره، فامرین، نهره، پشته، اسفندان، عیسی آباد، محمود آباد، سوران، زبان مادری سکنه ترکی است ولی عموما به فارسی آشنا هستند. مرکز دهستان و بخش، قصبه­ی کمیجان است. صنایع دستی قراء دهستان بزچلو، قالیچه بافی با نقشه است(فرهنگ جغرافیایی ایران، جلد 2).

ادامه مطالب

امروز، جمعه 29 ماه ذیحجه سال 1427هجری قمری است. 291 (دویست و نود و یک) سال قبل در چنین روزی، چندین هزار نفر از مردم شیعه وفس و ساکنان برخی روستاهای تابعه وفس، به دست سپاهیان یغماگر افغان و سنیان درجزین (که از موصل عراق، به این منطقه کوچ داده شده بودند) به خاک و خون کشیده شدند.

قبلا در این پست وبلاگ، شرح کامل «واقعه وفس» را از کتاب «تاریخ اراک» نقل کرده ام. در اینجا به طور خلاصه عرض کنم که:

در سال های پایانی و انحطاط سلطنت خاندان بزرگ صفوی، کل ایران دچار هرج و مرج شد؛ سپاهیان وحشی افغان، عساکر سنی آل عثمان و روس ها، هر کدام قسمت هایی از ایران را مورد تاخت و تاز قرار داده و به غارت و تخریب پرداختند. افغان ها در نتیجه ی مصالحه با عثمانی ها، شهرهای همدان، اصفهان، اراک و محدوده های اطراف را تحت تسلط خود گرفتند و به غارت مردم آن مناطق پرداختند.

سال های حکومت افغان ها (از 1135 الی 1342 هجری قمری) در قسمت هایی از ایران، سال های سیه روزی و بدبختی مردم وفس بوده است. در روز دوشنبه، 29 ماه ذیحجه سال 1136 هجری قمری، گروهی از سپاهیان افغان به ریاست خانی پاشا، با راهنمایی سنی های درجزین، خود را به وفس می رسانند و با فتنه ای که یکی از همین سنییان، بلند می کند؛ طی چند روز، چندین هزار نفر از مردم وفس و روستاهای شیعه نشین تابعه آن را به خاک و خون می کشند.

شرح جزئی ماجرا از صبح دوشنبه تا روز جمعه:

صبح تا ظهر روز دوشنبه، 29 ذیحجه 1136هجری: حدود 10 هزار نفر از عساکر افغان به ریاست خانی پاشا از طریق گردنه وفس، با راهنمایی سنییان، خود را به وفس می رسانند.

عصر روز دوشنبه، 29 ذیحجه 1136 هجری: خانی پاشای سَگْ سردار لشکر(از ابیات ملامیرمحمدباقر در توصیف خانی پاشا)، با نیروهای خود، وفس را محاصره کرده و شروع به کشت و کشتار مردم وفس می نماید.

روز سه شنبه، 30 ذیحجه 1136 هجری: از عصر روز دوشنبه تا پایان روز سه شنبه، چند هزار نفر از مردم وفس کشته شدند.

روز چهارشنبه، 1 محرم 1137 هجری: لشکریان وحشی افغان و سنیان درجزین، در بیابان و دشت های منطقه وفس، به تعقیب و کشتار فراریان پرداختند.

روز پنج شنبه، 2 محرم 1137 هجری: قتل و غارت در این روز نیز ادامه یافت و به طور کلی در طی این چند روز در حدود 5000 نفر از مردم منطقه وفس از زن و مرد و کودک، به خاک و خون کشیده شدند.

 روز جمعه، 3 محرم 1137 هجری: در حدود 5000 اسیر از زنان و دختران، جمع آوری شد و عساکر افغان در معیت سنییان به طرف همدان حرکت کردند.

وفس و نواحی تابعه آن تا نزدیک به سه سال، محل عبور و مرور و ضابط نشین قوای آل عثمان بود.

این روز را به همه ی وفسی ها تسلیت می گویم

وفس از منظر تاریخ، سرزمین است که تاریخ دقیق و روشنی از آن بر کسی هویدا نیست که چرا و چگونه و تحت چه شرایطی و یا توسط چه کسانی ایجاد شده است. اینها و ده ها سئوال دیگر که کسی به درستی نمی تواند برای آنها جواب روشنی پیدا کند، در ذهن هر فرد جستجوگر و دقیقی وجود دارد.

اما آنچه تاریخ در سینه خود محفوظ کرده، این است که در سال ۶۴۶ هجری قمری، وفس از قراء معظم از توابع ساوه بوده است و این درست زمانی است که تیمور گورکانی بر ایران حکومت می کرده و شاید در این زمان وفس جمعیت فراوانی را در خود جمع داشت و غیر از آنچه بیان شد ما هیچ اطلاعات دیگری از وضع مردم این سرزمین و ترکیب جمعیتی، آداب اجتماعی و ... در دست نداریم. اما از سوی دیگر آنچه سینه به سینه از تاریخ این سرزمین به ما رسیده است، تاریخی طولانی را مجسم می کند که احتمالا تاریخ و مبدا ایجاد آن به سال ها قبل از اسلام بر می گردد.

یکی از دلایل روشن آن زبان بازمانده این سرزمین است که به قولی بازمانده ای از دوران ماد بوده و بعید نیست که به جهت نزدیکی مسافت وفس تا شهر هگمتانه که پایتخت ماد بوده است، وفس آن زمان شاید یکی از شهرهای دولت ماد بوده باشد. وجود نهر ها و آبراه های زیرزمینی و سفالینه ها و سنگواره های بازمانده از ادوار گذشته دلیل دیگری بر قدمت دیرین وفس می باشد و نقل است که در حادثه عاشورا مردم وفس عزم یاری امام کرده بودند و گروهی هم مخالف با امام  بودند که هیچ یک رخداد عاشورا را درک نکردند. در قرن های بعد و هجوم سراسری قوم وحشی مغول نیز وفس صدمات زیادی را متحمل می شود و کشته های فراوانی می دهد و دلیل واضح آن که پای مغولان به این سرزمین رسیده است سکه های بازمانده از دوران هولاکوخان مغول است که در یکی از مساجد محل در هنگام بازسازی یافته شد. « انجمن» که امروز جز دشتی وسیع نیست، به قولی، در گذشته شهری بزرگ بوده و در خرابه های این شهر سفالینه های دوره اشکانی یافته شده و به قولی حوادث روزگار این شهر را یکباره واژگون کرده است.

در قرن های یازدهم و دوازدهم، وفس صحنه درگیری شیعیان و سنیانی بود که شاه عباس صفوی بعد از پیروزی بر عثمانیان گروهی از سنی ها(مردم بصره) را اسیر کرده و در نواحی همدان و از جمله وفس ساکن کرده بود و این حادثه نقطه عطف درگیری های شیعیان محلی و سنیان مهاجر می شود و حاصل این درگیری ها، حادثه وحشتناک حمله عثمانی ها به سرکردگی احمد پاشا و خانی پاشا به وفس بود که با همراهی اهل سنت محل، عصر روز دوشنبه ۲۹ ذی الحجه سپاه مهاجم که عده آنها ده هزار نفر غرق در سلاح بودند مردم بی دفاع وفس را از هر طرف محاصره کرده و سه روز مردم وفس را قتل عام کردند که تعداد کشته ها بالغ بر شش هزار نفر بود و روز چهارم(جمعه) پنج هزار نفر از کودک و زن و مشایخ قوم را به اسارت به شهر های مختلف آسیای غربی بردند و هر جا گروهی را در غربت ساکن کردند و زعیم آنها به نام میرزا کاظم، بعد از بیست سال که از اسارت بر می گشت در کمیجان، در خانه یوزباشی در غربت جان می سپارد و در همان جا به خاک سپرده می شود. به نظر می رسد وفس در این زمان جمعیتی چند ده هزار نفری را در خود جمع داشته که یازده هزار نفر از شیعیان(سوای اهل سنت مهاجر) قتل عام و اسیر می شوند و گروهی متواری می گردند و بعد از قائله بر می گردند و کشته ها را در سردخانه ای (گور دسته جمعی) در مزرعه کیاسر که اکنون نیز آثار آن باقی است مدفون می کنند.

در دوره های بعد در دولت افشاریه و زندیه و قاجاریه نیز وفس کم و بیش در صحنه سیاسی روز حضور داشته و مهمترین واقعه مربوط به وفس این بود که در اواخر دوره قاجاریه یعنی« انقلاب مشروطه»، وفس، سید عبدالحميد اولین شهید جنبش مشروطیت را تقدیم آزادی و آزادی خواهی این انقلاب می کند و به این ترتیب سهم وفس نیز در این انقلاب محفوظ می ماند. لازم به ذکر است که مردم وفس در عصر قاجاریه مصدر امور بسیاری از نهاد ها و ادارات و حتی دربار بوده و آزادانه به دربار راه داشتند و در این زمان بود که سید مبین وفسی حافظ کل قرآن مجید اجازه می یابد از کتابخانه شاهی دیدن نماید و امتیازاتی را از ناصرالدین شاه بگیرد.

در دوره پهلوی کماکان مردم وفس همپا و همراه مبارزان و مراجع بوده و بارها بین مردم و نیروهای حفاظتی و اطلاعاتی آن ایام درگیری پیش می آید و در انقلاب اسلامی و سقوط حکومت پهلوی به رهبری امام خمینی(ره)، مردم وفس نیز همپای مردم عدالتخواه ایران همیشه گوش به فرمان امام بوده و در تظاهرات و راهپیمایی ایام الله های این انقلاب بزرگ شرکت فعال داشتند. بعد از شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، جوانان و مردم وفس از هیچ کوششی فروگذار نکردند و بارها و بارها به صورت کاروانی، از پایگاه شهدای وفس، نیروهای رزمی و امدادی و پشتیبانی به جبه های حق علیه باطل اعزام داشته اند و کمک ها نقدی و غیر نقدی خود را به طور مستقیم و غیر مستقیم به جبهه ها ارسال نمودند.

منبع: ویژه نامه دومین یادواره شهدا.

مطالب پیشین:

تاریخچه وفس

واقعه کشتار مردم وفس

« واقعه كشتار مردم وفس » يا« واقعه وفس » اشاره دارد به يكي از حوادث جانگداز و قتل عام هاي پرشرارت عساكر روم كه مصادف با سال هاي سقوط دولت صفوي  بوده است.
در اين واقعه كه در روز دوشنبه، بيست و نهم ماه ذيحجه سال 1036 قمري  رخ مي دهد هزاران نفر از مردم منطقه وفس به دست سپاهيان عثماني و نيروهاي افاغنه كشته مي شوند.
اين واقعه توسط فردي به نام « ملا مير محمد باقر بن مير فاضل وفسي » از اهالي وفس، كه در زمان حادثه حضور داشته يادداشت گرديده است( روحش شاد و خدايش بيامرزد).
در پست بعدي وتحت عنوان « واقعه وفس»، به طور كامل شرح اين واقعه را از كتاب « تاريخ اراك » كه توسط مرحوم استاد دهگان (رحمه الله عليه) تأليف شده است، بيان مي كنم.

وفس به دلايل گوناگوني از قدمت بسيار زيادي برخوردار است كه در اينجا بعضي از اين دلايل بيان مي شود :

1.      اول به جهت اينكه گويش آن بازمانده يكي از گويش هاي قديم پارسي و گويش دوره ي ماد مي باشد.

2.      سندي از قرن هفتم در دست است مبني بر اينكه  در آن زمان، وفس يكي از قراء معظم بوده  از توابع آوه ي ساوه ، و حقوق ديواني بخش آن،  چهار تومان و نيم بوده و سال 646 يعني زمان طغاي (تغاي) تيمور را نشان مي دهد وهمينطور در كتاب« نزهه القلوبِ» حمدالله مستوفي از وفس به عنوان يكي از قراء معظم نام برده شده است. اگر چه از قرائن بر مي آيد كه وفس خيلي قديميتر از آن است كه در اين تواريخ نقل شده است اما معلوم نيست كه وفس در چه زماني و طبق چه شرايطي به وجود آمده است؟

3.       سوم به دليل خرابه ها و آثار ويراني بازمانده از دوره هاي بسيار دور در « صحراي انجمن » كه آثار آباداني و شهري داشته و امروز جز ويرانه اي بيش نيست و